پرژە زاهیر جەلال
سەردەمی پێش- كەوتن؛ پێی دەوترا ساڵانی شكۆمەندی یان جیلی ئاڵتوونی، بە زۆری هەمووان هاوشانی یەكتر پێشدەكەوتن لە ژیاندا، كەچی كاتێك بەئاگاهاتین دەبینین لەژێر ناوی جیلی مۆدێرنەوە لە سەردەمی كەوتنداین!
چەندین فیلم و گۆرانی لە سەرەتای ساڵەكانی٢٠٠٠ەوە درووستكران كە تیایدا هونەرمەندەكان دوو هەزاریان بە شووم و كۆتایی مرۆڤایەتی دەزانی، كات زیاتر تێپەڕی و دەركەوت كە لێكدانەوەكانیان راست بوون، چونكە هەر لە سەرەتای دوو هەزاردا بوو كە وردە وردە تەكنەلۆژیا وەك بارانێكی بە رەحمەتی كاتی وشكەساڵی دەركەوت، ئەوسا هەمووان پێمان وابوو ئەم بارانە بۆ مرۆڤایەتی وەك سەوزكردنی بیابان وایە، بەڵام وەك دەشزانین بارانی بێ وەستان مایەی زەرەرە، ئەوەتا ئێستا ئەو بارانە نزیكەی ٣٠ ساڵە بەردەوامە، هەمیشە لە زیادبوونیشدایە و بووە هۆكاری زریانێكی گەورە و ئافاتێكی پێش لێنەگیراو، بووە مایەی فەوتاندنی زەویی پڕ پیت و هەموو ئەو دەغڵ و دانەی باپیرانمان كە بۆ ئێمەیان جێهێشتبوو.
زەرەرەكانی مۆبایل گەلێك زۆرن، بەشێوەیەك زاڵ بووە بەسەر سوودەكانیدا، بەو پێیەی ئێستا هەموو شتێك مۆدێرنە و سەردەمەكە شتی خێرا دەخوازێت، حەوسەڵەی چاوەڕوانیمان نەماوە، حەزمان لە “خواردن، خوێندن، سەفەر، زەنگینبوون، ناوبانگ، هاوسەرگیری، منداڵبوون و پەروەردەكردنی بەپەلەیە”.
هەر بۆیە هەڵە و تاوانی زۆر گەورە و زەقمان هەیە، رەنگە ئێستا لە ناخی خۆتدا بڵێیت بۆچی رەخنە لەم سەردەمە دەگریت و بە “كەوتوو” ناوی دەبەیت، سەرەڕای ئەو هەموو پێشكەوتنە عەجیب و غەریبەی كە ئێستا هەمانە و پێشتر هیچ كات نەمانبووە؟!
چونكە پێموایە تەكنەلۆژیای زیرەك چەكێكی ئامادەی پڕ بارووتە لە دەستی منداڵێكدا دژی، ئێستا و رابردوو و داهاتووی، وشەی (منداڵ) بە مانای تەمەن نا، بەڵكوو مەبەست لە زانینی راست و هەڵەیە، هەر مرۆڤێك ئەم هۆشیارییەی كەم بێت تەمەنی هەر چەندیش بێت، هێشتا منداڵە لە رووی مێشك و بڕیارەوە.
ئەگەر تەكنەلۆژیای مۆبایل چەكێك بێت، ئەوا پێویستی بە دەستێكە بۆ تەقاندن، ئێمە ئەو دەستەین كە بە راست و چەپدا تەقە دەكەین؛ جارێك دەكوژین و جارێك دەكوژرێین.
گومان لەوەدا نییە كە لایەنی باش و پڕ سوود و كارئاسانیی چاكی هەیە لە رووی پزیشكی، پەیوەندی، خوێندن و چەندان كایەی دیكەی ژیانەوە، بەڵام ئایا شتی باش بۆ هەموو كەسێك هەر باشە؟ ئایا ئینتەرنێت لە دەستی هەموو كەس و تەمەنێكدا مایەی سوودە و سەلامەتە؟
ئەم تۆڕەی ئێستا لە هەوادایە و بووە بە هەناسەی هەموو ماڵێك، تۆڕی راوە نەك كۆمەڵایەتی، بە لایەنی زۆرەوە ئێمەی داماڵی لە بەهرە، پەروەردە، وابەستەیی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، تاقەتگرتن، هەوڵدان، فێربوون، ژیانكردنێكی شاراوە و ئارەزوومەندانە، ئایینێكی بێ خەوش، منداڵی سەلامەت، تۆش سەدانی دیكە ببژێرە.
تەنانەت گەر ماڵێكیش دوور بێت لە ئینتەرنێت، ئەوا هێشتا ئینتەرنێت رێگەیەكی دیكە بۆ چوونە ژوورەوە دەدۆزێتەوە. تێبینی بكەن هەواڵی رووداوەكانی ئەم دواییە سەرجەمیان لێكەوتەی خراپی تەكنەلۆژیان وەك نموونەی ئەم هەواڵانە:
– دەستدرێژیی سێكسی و پاشان كوشتنی منداڵێكی كچی تەمەن ٣ساڵە لەلایەن دوو منداڵی كوڕی تەمەن ١٠-١١ ساڵ لە كەركوك.
– بڵاوبوونەوەی گرتەی ڤیدیۆیی سێكسی بەرپرسێكی عیراق و سكرتێرەكەی لە ئۆفیسی كاردا.
-بڵاوبوونەوەی تۆماری دەنگی و چەندین نامەی دەنگی سێكسی كەسایەتییەكی ئایینی لەگەڵ خوێندكارە كچەكانی لە زانكۆی سلێمانی.
ئەم هەواڵانە كاردانەوەی زۆرێك لە هاوڵاتییانی لێكەوتەوە، تەنانەت چیتر كاردانەوەكانیش لە چوارچێوەی كۆمێنت و پۆست دەرناچن، چونكە بەهۆی ئەم تۆڕەوە بوێریمان بە تەواوی ئیفلیج كراوە و دەنگێك نابیستین هاوار بكات، بەڵكوو هەموو دەنگەكان لە كۆمێنت و سەركۆنەی ئەلكترۆنیدا كورت بوونەتەوە.
لەم سێ كەیسەدا بە روونی دەبینین مۆبایل تەوەری سەرەكییە، چونكە تەكنەلۆژیا لە دەستی هاوڵاتییاندا ئەوەندەی وەك چەكێكی بكوژ بەكاردێت بۆ مەرامی تایبەت و گشتی، وەك سوود بەكارنایەت، دەبێتە بكوژی (جەستەیی، دەروونی، ماددی، كۆمەڵایەتی، كەسایەتی و ئەخلاقی) و داڕمانی تەواوی بەها كۆمەڵایەتییەكان.
هەر بۆیە تەرخانكردنی كاتێكی گونجاو بۆ ئینتەرنێت و سانسۆركردنی تۆڕەكە، نەدانی مۆبایل بەدەستی منداڵەوە و خۆپاراستن لێی بەتەواوی وردەكارییەكانەوە ئەركێكی زۆر گەورەیە بۆ هەر خێزانێك، چونكە گەر كۆنترۆڵی ئینتەرنێت و مۆبایلی خۆت و خێزانەكەت نەكەیت، ئەوا ئەو كۆنترۆڵی هەموو ژیانتان دەكات بەپێی پلانی شێواوی خۆی.
كەواتە ئێوەش ئەو چەكە لە دەستی منداڵەكان وەربگرنەوە گەر ناتانەوێت ببن بە كەیس و هەواڵی داهاتوو.
خ.غ
