ژیان عەزیز گەردی
پێشەکی: ئاسایشی نەتەوەیی لەبەردەم تاقیکردنەوەی مێژوودا
مێژووی نەتەوەکان پێمان دەڵێت کە داگیرکاری هەمیشە بە زەبری تۆپ و دەبابە روونادات؛ زۆرجار مەترسیدارترین جۆری داگیرکاری بە بێدەنگی و لە رێگەی “گۆڕانی نەرمی دیمۆگرافیا” و بەکارهێنانی کەلەبەرە یاسایی و ئابوورییەکانەوە ئەنجام دەدرێت. جەنگە سەربازییەکان دەکرێت لە رێگەی پەیماننامەی ئاشتییەوە کۆتاییان پێ بێت و خاکە داگیرکراوەکان بگەڕێندرێنەوە، بەڵام کاتێک دیمۆگرافیای نیشتمانێک گۆڕا، سەلماندنەوەی ناسنامەی مێژوویی ئەو خاکە دەبێتە ئەستەم.
ئەمڕۆ هەرێمی کوردستان لە بەردەم وەرچەرخانێکی هەستیار و مەترسیداردایە. بێئاگایی سیاسی و چاوپۆشیکردن لە رەوتە ناهاوڕاستەکانی نیشتەجێبوون و کڕینی موڵک، پاشەڕۆژی نەوەکانمان دەخاتە ژێر مەترسییەکی بێوێنە.
یەکەم: شیکردنەوەی رەهەندە دەستوورییەکان (سوودوەرگرتن لە مادەی ۲۳)
دەستووری عیراقی ساڵی ۲۰۰٥، سەرباری تێبینییەکان، سیستەمێکی پاراستنی یاسایی بۆ رێگری لە گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتووان جێگیرکردووە، بەتایبەت لە مادەی ۲۳/ بڕگەی سێیەم (ب) کە بە روونی دەڵێت “قەدەغەیە خاوەندارێتیی موڵک بە مەبەستی گۆڕینی دیمۆگرافیا یان نیشتەجێکردن ئەنجام بدرێت.”
١- خوێندنەوەی یاسایی بۆ ئەم مادەیە
قەڵغانی بەرگری: ئەم بڕگەیە لە بنەڕەتدا وەک پەرژینێک دژی سیاسەتەکانی تەعریب دانراوە. لەڕووی یاساییەوە، هەر کردەوەیەکی کڕین، فڕۆشتن، یان داگیرکردنی موڵک کە ئامانجەکەی تێکدانی سەنگ و هاوسەنگیی نەتەوەیی ناوچەیەک بێت، بەتاڵ و نادەستوورییە .
کەلەبەری جێبەجێکردن: لایەنی لاوازی ئەم بڕگەیە نەبوونی پێوەرێکی روونە لە یاسا ئاساییەکاندا بۆ دیاریکردنی “نیاز و مەبەست”. لێرەدا لایەنی بەرانبەر بە بەکارهێنانی بڕگەی (۳-أ) کە مافی خاوەندارێتی لە هەموو شوێنێکی عیراق دەبەخشێت، کەلەبەرێک دەدۆزێتەوە بۆ تێپەڕاندنی یاسای بەرگری.
دووەم: نەخشەڕێگەی یاسایی بۆ رێگریکردن لە گۆڕانی دیمۆگرافیا
دەسەڵاتی سیاسی و یاسادانان لە هەرێمی کوردستان ناتوانێت پاساو بە کراوەیی دەستووری بهێنێتەوە، چونکە هەر هەمان دەستوور لە مادەی ۲۳/ بڕگەی سێیەم (أ)دا دەسەڵاتی داوە بە هەرێم کە “… یاسا مافی خاوەندارێتی لە ناوچەکانی دیکە رێکدەخات”.
بۆیە پێویستە دەسەڵاتدارانی هەرێم دەتوانن و دەبێت بەپەلە ئەم هەنگاوە یاساییانەی خوارەوە بگرنە بەر:
چارەسەری یاسایی زەوی و عەقار (جێگرتنەوەی تاپۆی رەها بە ئیجارە): پێویستە پەرلەمانی کوردستان یاسای خاوەندارێتیی موڵک هەموار بکاتەوە. بەشێوەیەک کڕینی زەوی و تاپۆی رەها بۆ هاوڵاتییانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم بووەستێنرێت و بگوێزرێتەوە بۆ “مافی بەکارهێنانی کاتی” (حق الاستعمال) یان کرێگرتەی درێژخایەن کە هیچ مافێکی سیادی و سیاسی لەسەر عەقارەکە دروست ناکات.
جیاکردنەوەی مافی ئابووری لە مافی سیاسی و ئیداری: سەرمایەگوزاری و کارکردنی هاوڵاتییانی ناوچەکانی دیکەی عیراق لە هەرێم نابێت ببێتە هۆی گواستنەوەی تۆماری شارستانی، مافی دەنگدان، و فۆرمی خۆراک بۆ سەر پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان.
یاسای پاراستنی ناسنامەی شارەکان: دانانی رێژەیەکی دیاریکراو بۆ نیشتەجێبوونی ناکورد لە گەڕەک و شارۆچکەکاندا تاوەکوو سیمای دیمۆگرافی و کولتووریی ناوچەکە هەڵنەوەشێتەوە و نەگۆڕدرێ.
چالاککردنەوەی مادەی ١٤٠ لە ناوچە دابڕێنراوەکان: بەکارخستنی ئەم مادەیە بۆ ئاساییکردنەوەی دۆخی کەرکوک، خانەقین، شنگال و مەخمور بە رێگریکردن لە تۆمارکردنی سەرژمێری بۆ عەرەبە هاوردەکان کە بەپێی مادەی ۲۳/ب کردەوەکەیان پێشێلکارییەکی ئاشکرای دەستوورە.
ئەگەر دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان بەهۆی هەر هۆکارێک (فشاری بەغدا، هاوبەشی هەرێمایەتی، یان رێککەوتنی حزبی)، ناتوانن ئەم رێکارە یاساییانە بگرنە بەر، راستگۆیی مێژوویی پێویست دەکات کە بە ڕوونی بۆ کۆمەڵگە روونی بکەنەوە:
داننان بە ئاستەنگەکاندا: رابگەیەنن کە ئایا ئاستەنگەکە دەستوورییە، سیاسەتی جێبەجێکردنی بەغدایە، یان بێدەسەڵاتی و لاوازیی ئیرادەی ناوخۆییە.
دوورکەوتنەوە لە دروشمی پوچ: سەرقاڵکردنی جەماوەر بە دروشمی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان، کاتێک بنەما دیمۆگرافی و نەتەوەییەکەی لەژێر مەترسیدایە، فریودانی خۆیی و خەڵکە.
سێیەم: داوا لە رۆشنبیران، ئەکادیمیان و خەمخۆرانی نیشتمان
ئەرکی مێژوویی رووناکبیران تەنها تۆمارکردنی کارەساتەکان نییە، بەڵکوو هۆشیارکردنەوە و ئاراستەکردنی کۆمەڵگەیە:
شکاندنی بێدەنگی: پێویستە توێژەران و یاساناسان بە داتا و بەڵگەنامەی راستەقینە مەترسییەکانی گۆڕانی نەرمی دیمۆگرافیا بۆ رای گشتی روون بکەنەوە.
درووستکردنی پەستانی یاسایی: داڕشتنی پرۆژەیاسای تۆکمە لەلایەن سەندیکای پارێزەران و ناوەندە ئەکادیمییەکان و پێشکەشکردنیان بە پەرلەمان و دادگا فیدراڵییەکان.
پاراستنی ئاسایشی زمان و کولتوور: رێگریکردن لە سەپاندنی زمان و کولتووریی نامۆ لە بازاڕ و دامودەزگاکانی هەرێمدا.
“نیشتمان بە دروشم ناپارێزرێت؛ نیشتمان بە یاسای تۆکمە، ئیرادەی سیاسی، و هۆشیاریی نەتەوەیی لە فەوتان دەپارێزرێت.”
مێژوو بەزەیی بە هیچ دەسەڵاتدار یان سەرکردەیەکدا نایەتەوە کە بەهۆی کەمتەرخەمی، بەرژەوەندیی حزبی، یان چاوپۆشیی ئابووری، داهاتووی نەتەوەکەی بخاتە مەترسییەوە. ئەگەر ئۆپۆزسیۆن، دەسەڵات و رۆشنبیرانی ئەمڕۆ بە دەنگ ئەم بانگەوازە یاسایی و دەستوورییەوە نەیەن، سبەینێ نەوەکانی داهاتوو لەسەر خاکی خۆیان دەبنە کەمینەیەک کە هیچ دەسەڵاتێکی بڕیاردانیان نەمێنێت.
کاتی ئەوە هاتووە بێئاگایی سیاسی کۆتایی پێ بێت و یاسا بکەینە قەڵغانی پاراستنی خاکی کوردستان.
خ.غ
