د. ئەمين بابەشێخ
سەرەڕای دۆستایەتیی دێرین و پتەوی پەیوەندییەکانی ئەڵمانیا و تورکیا لە بوارەکانی ئابووری و بازرگانیدا، بەڵام لە هەمان کاتیشدا ناکۆکن لەسەر چەندین دۆسییه وەکوو: ئەندامبوونی تورکیا لە یەکێتیی ئەوروپا و پرۆسەی دیموکراسی، مافی مرۆڤ، ئازادیی رادەربڕين، سەربەخۆیی دادگا و دەست تێوەردان لە کاروباری ناوخۆی ئەڵمانیا لە رێی ئەنجامدانی چالاکییە سياسییەکانی لە رێگەی رەوەندی تورکی لە ناوخۆی ئەڵمانیادا، کە بە گەورەترن رەوەند هەژمار دەکرێت، کێشەی قوبرس و ناکۆکییەکان لەگەڵ یۆنان، کۆچکردنی پەنابەران لە تورکیاوە بۆ ئەڵمانیا وڵاتانی دیکەی یەکێتیی ئەوروپا، جەنگ و ململانێی نێوان ئیسرائیل و فەلەستین، بەتایبەت (حماس) لە غەززە.
دوای گۆڕانکارييەکانی ناوخۆی تورکیا، بەتایبەت دوای هەموارکردنی دەستوور و گۆڕینی لە پەرلەمانی بۆ سەرۆکایەتی، ناکۆکییەکی دیکە لەنێوان یەکێتیی ئەوروپا و تورکیا هاتە پێشەوە، ئەڵمانیا یەکێک بوو لە وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا، کە ئەم گۆڕانکارییە بە بەربەستێکی دیکە بۆ پرۆسەی بە ئەندامبوونی تورکیا لە یەکێتیی ئەوروپا دادەنا.
پێشی گۆڕینی دەستووریش، ئاراستەی رووداو و گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگەی سياسی لە تورکیا بەرەو نزیکبوونەوە لە رۆژهەڵات و جیهانی ئیسلامی بوون و تاڕادەیەک دوورکەوتنەوە لە ئەوروپا، ئەمەش بە پاڵپشتی پارتی داد و گەشەپێدانی تورکیا (AKP) بە رێبەرایەتی سەرۆک کۆمار رەجب تەییب ئەردۆغان بوو، ئەم پەرەپێدانە وای کرد، ئەڵمانیا و یەکێتیی ئەوروپا بە وردی چاودێریی گۆڕانکارییەکانی ناوخۆی تورکیا بکەن و پرۆسەی بەرزی و نزمی و بێ متمانەیی لە پەیوەندییەکانی هەردوو لادا دەستپێکرابوو. هاوکات لە گەڵ ئەم گۆڕانکارییه ناوخۆیانە لە تورکیا، لە کۆتایی ساڵێ ٢٠١٠ “بەهاری عەرەبی” لە چەندین وڵاتی عەرەبی دەستیپێکرد و یەکێک لەو وڵاتانە سووریا بوو، کە دەبێتە دراوسێیەکی راستەوخۆی تورکیا و گرنگییەکی یەکجار زۆری هەیە لە ئاسایشی نەتەوەی تورکیادا و دواتر سەرهەڵدانی شەڕی (داعش) لە عیراق و سووریا لە ساڵی ٢٠١٣ و راگەیاندنی دەوڵەتی خەلافەی ئیسلامی لە ساڵی ٢٠١٤. دەرئەنجامی راگەیاندنی دەوڵەتی خەلافەی ئیسلامی و شێوازی دڕاندانەی حوکمڕانییەکی لەگەڵ کەمینەکانی ئایینی، وەکوو: کرستیانەکان و ئێزدییەکان بوو، بە دەنگهاتنی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و پێکهێنانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی (داعش) بە سەرۆکایەتی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا و ئەندامێتی چەندین وڵاتی دیکە، کە یەکێکیان ئەڵمانیایە. لە میدیای وڵاتانی رۆژئاوادا، ئەم رووداوە بە هەڕەشەیەکی راستەوخۆ لە سەر بەهاکانی مافی مرۆڤ و ئاسایشیی جیهانی لە قەڵم دەدرا، ئاماژەش بەوە دەکرا، کە تورکیا و چەند وڵاتێکی دیکەی ناوچەکە بە ناڕاستەوخۆ بەشدارن و هاوکارن لە پرۆسەی سەرهەڵدانی (داعش)، بەتایبەت لە میدیای ئەڵمانیدا. ئەم رووداوەش بوو بە خاڵێکی دیکەی ناکۆکی لەنێوان ئەڵمانیا و تورکیادا.
دوای پێشهاتەکانی جەنگی رووسیا و ئوکرانیا و ئیسرائیل و بزووتنەوی خۆڕاگریی ئیسلامی (حماس) لە غزە و حیزبوڵڵا لە لوبنان و تاکوو ئێستا شەڕی ئەمەریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، روانگەیەکی نوێ لای حکومەتی ئێستای ئەڵمانیا دروست بوو، بڕیاریدا دووبارە لە تورکیا نزیک ببێتەوە و دەست بە چالاککردن و گەشەپێدانی پەیوەندییەکانیان بکەنەوە. سەرەڕای کەڵەکەبوونی ناکۆییەکانی ئەڵمانیا و یەکێتیی ئەوروپا لەگەڵ تورکیا لە سەر دۆسییە جۆراوجۆرەکان، بەپێی روانگەی حکومەتی ئەڵمانیا لەم هەلومەرج و دۆخی ئێستای نێودەوڵەتیدا، تورکیا وڵاتێکی گرنگی ناوچەکەیە و دەکرێت هاوبەشێکی ستراتیژی بێت، لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دوای ئیسرائیل بۆ ئەڵمانیا و یەکێتیی ئەوروپا. هەر بۆیەش حکومەتی ئەڵمانیا دەستپێشخەر بوو لە شێوازی کارا و چالاککردنی پەیوەندییەکانیان و بۆ ئەم مەبەستەش، لە ٢٩-٣٠ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٥، لە ئەنقەرە بە گەرمی لە لایەن سەرۆک کۆماری تورکیا پێشوازی لە راوێژکاری ئەڵمانیا فریدریش مێرتس و شاندە یاوەرەکەی کرا و هەر دوولا هاوڕابوون لە سەر چالاککردن و گەشەپێدانی پەیوەندییەکانیان و رێککەوتن لە سەر میکانیزمی دیالۆگی هاوبەشی ستراتیژی لەنێوانیاندا و دەست بە دانوستاندن لە سەر گشت دۆسییەکان بکەن بە مەبەستی دووبارە کاراکردنی پەیوەندییەکانیان، لەو کاتەوە تاکوو ئێستا، چەندین کۆبوونەوەی هاوبەش لە سەر ئاستی وەزیرانی دەرەوە و بەرگری ئەنجام دراون و دەست بە هەماهەنگی جۆراوجۆر کراوە، بە مەبەستی پەلەکردن لە پرۆسەی چالاککردنی پەیوەندییەکانیان و رۆژی ١٨/٥/٢٠٢٦ هەر دوولا لە بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیا کۆبوونەوە و بڕیاریاندا، کە کارەکانی میکانیزمی دیالۆکی هاوبەشی ستراتیژی بە دامەزراوەیی ئەنجام بدەن. دوای کۆبوونەوەکە و لە چوارچێوەی هەمان رێککەوتندا، هەر دوولا بە چڕی و ئەرێنی دەستیان بە کارەکانیان کردووە و ئەڵمانیا و تورکیا دوو وڵاتی بە ناوبانگن لە پەیڕەوکردنی بنەماکانی تیۆری واقیعی لە سیاسەتی دەرەوەی خۆیاندا. هەر بۆیەش، هەر دوو وڵات پێیان وایە دۆخی ئێستای جیهان ئەنارشییە (فوضوي) و نا سەقامگیرە و رێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان وەکوو پێویست کاریگەری بەسەر سیاسەتی نێودەوڵەتیدا نەماوە، چونکە پێی نەکراوە کێشە نێودەوڵەتییەکان چارەسەر بکات، هەروەها ململانێ نێودەوڵەتییەکان لە سەر هەژموونی جیهانی رۆژ بە رۆژ توندتر دەبن. ئەم روانگە بوو بە پاڵدەرێکی سەرەکیی بۆ ئەوەی ئەڵمانیا بەدوای هاوبەشە ستراتیژییەکاندا بگەڕێت بە مەبەستی ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگارییەکانی نەتەوەیی، ئەوروپی و نێودەوڵەتی.
لە سەر ئاستی نەتەوەیی و ئەوروپی، ئەڵمانیا رووبەڕووی دوو ئاڵنگاری سەرەکیی بووەتەوە، یەکێکیان کێشەی کۆچکردنی بەردەوامە بۆ وڵاتانی ئەوروپای رۆژئاوا و بەتایبەت بۆ ئەڵمانیا، ئەوەی دیکە جەنگی رووسیا و ئۆکرانیایە کە هەڕەشەیەک راستەوخۆ و ئەرێنییە لەسەر ئاسایشی وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا بەگشتی و ئەڵمانیا بەتایبەتی، چونکە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا فشاری کشانەوەی هێزەکانی لە ئەڵمانیا و ئەوروپا دەکات. ئەمەش وا دەکات کە ئەڵمانیا ناچاربێت بەدوای هاوبەشی ستراتیژیدا بگەڕێت. لەسەر ئاستی ناوخۆی ئەڵمانیا، ئەم دوو ئاڵنگارییە دوو پرسی سەرەکین لە ناوەندە سیاسییەکان و مژاری رۆژن لە ناوەندە میدیاییەکانی ئەڵمانیا و ئەوروپا، کاردانەوە و کاریگەرییەکانی دەبنە هۆی گۆڕینی نەخشەی کۆمەڵگەی سیاسی لە ئەڵمانیا و لە بەشێکی وڵاتانی ئەوروپاش. لە ئەنجامی ئەم پێشهات و گۆڕانکارییانە، حکومەتی ئەڵمانیا ناچار بووە دەست بە هەموارکردنی یاسای کۆچ و کۆچبەران و گۆڕینی سیاسەتی کۆچ بکات و پێداچوونەوە لە سیاسەتی دەرەوەی خۆی بکات و پاراستنی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی بکاتە پێشینەی کارەکانی، چونکە پارتی “ئەلتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا” کە پارتێکی راستڕەوە لە گەشەکردنێکی بەردەوام دایە و بەپێی راپرسییەکانی ئەم دوایە ئەم پارتە لە پێشەوەی گشت پارتەکانی حوکمڕان و ئۆپۆزسیۆنە و مەزندە دەکرێت لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوو بەشداری لە پێکهێنانی حکومەت بکەن، ئەڵمانیا بۆ هەر دوو ئاڵنگارییەکە پێویستی بە تورکیا دەبێت و حکومەتی ئێستای ئەڵمانیا دووبارە نزیکبوونەوە لە تورکیا بە یەکێک لە کارە پێشینییەکانی سیاسەتی دەرەوە دادەنێت، چونکە تورکیا هاوبەشێکی ئابووری و بازرگانی بە هێزی ئەڵمانیایە و دەکرێت سوود لە هاوبەشیی ئابووری و بازرگانی وەربگیرێت، بۆ پرۆسەی گەشەپێدانی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانیان لە بوارە جیاوازەکانی تردا.
لە دوو دەیەی رابردوودا، تورکیا بۆ ئەڵمانیا و وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا هاوبەشێکی قورس و ئاڵۆز بوو، چونکە دۆسییەکانی نێوانیان تاڕادەیەک سڕ کرابوون، لەو ماوەدا هیچ پێشکەوتنێکی بەرچاو لە پەیوەندییەکانیاندا رووینەدا. دوای سەردانەکەی راوێژکاری ئەڵمانیا بۆ ئەنقەرە لە ساڵی رابردوودا، پەیوەندییەکانی هەر دوولا لە دۆخی کاراکردن و نوێبوونەوەدان، چونکە هەر دوولا بە دەرفەتی دەبینن، پێداچوونەوەیەکی گشتی بە پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانی نێوانیاندا بکەنەوە، سەرلەنوێ و بەپێی هەلومەرجی ئێستای نێودەوڵەتی و لە چوارچێوەی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانیاندا لە رێگەی میکانیزمی دیاڵۆگی هاوبەشی ستراتیژی دابڕێژن.
لە روانگەی حکومەتی ئەڵمانیاوە، دەبێت پەلە بکرێت لە کاراکردنی پەیوەندییەکانیان، بەتایبەت لە بواری سەربازی و ئەمنی و پەرە بە بواری ئابووری و بازرگانی بدرێت. هەر بۆیەش، ئەڵمانیا ئامادەکاری و بەشدارییەکی باش لە کۆبوونەوەی لووتکەی ناتۆ دەکات، کە بڕیارە لە مانگی داهاتووی ئەم ساڵ (تەمووزی ٢٠٢٦) لە ئەنقەرە ببەسترێت و ئەم لوتکەیە بە دەرفەت دەزانێت بۆ چالاککردنەوەی پەیوەندییە دووقۆڵییە سەربازی و ئەمنییەکانیان، لەسەر ئاستی ناتۆ و یەکێتیی ئەوروپا، هەر چەندە ئەڵمانیا پێش کۆبوونەوەکە کەوت و لە جەنگی ئەمەریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران سیستمی بەرگری جۆری پاتریۆت پێشکەش بە تورکیا کرد، بە ئامانجی بەرگری کردن لە هاوپەیمانی ئەتڵەسی (ناتۆ). پێ ناچێت وا بە ئاسانی (و لەم قۆناغەدا) ئەڵمانیا و یەکێتیی ئەوروپا و ناتۆ دەستبەرداری تورکیا ببن، چونکە خاوەن پێگەیەکی جیۆسیاسی گرنگە و هێزێکی هەرێمایەتی کاریگەرە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و ئەزموونێکی مێژوویی دوورودرێژی لە جیهانی ئیسلامیدا هەیە.
سەرەڕای کۆتاییهاتنی جەنگی سارد (١٩٤٧ – ١٩٩١) و چەندین رووداو و گۆڕانکاریی بنەڕەتی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، وەکوو: جەنگی کەنداوی یەکەم (١٩٨٠ – ١٩٨٨) و جەنگی کەنداوی دووەم ١٩٩١ و جەنگی کەنداوی سێیەم ٢٠٠٣ و بەهاری عەرەبی و تاکوو ئەم جەنگەی ئێستای ئەمەریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران. بە داخەوە، جێگرەوە بۆ تورکیا لە ناوچەکدا دروست نەبووە، کە پێوەرەکانی هاوبەشی ستراتیژی لەگەڵ ئەڵمانیا و وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا جێبەجێ بکات، جگە لە بواری ئەمنی و سەربازی سنووردار، ئەویش دوای شەڕی دژی (داعش). ئەگەرنا ئەڵمانیای دوای جەنگی جیهانی دووەم (١٩٣٩ – ١٩٤٥) وڵاتێکی دینامیکییە لە سیاسەتی دەرەوەدا. وڵاتانی نەتەوەیی و دیموکراسی، لەپێناو بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی خۆیان، رەوایەتی بە دینامیکییەت لە سیاسەتی دەرەوە دەدەن، بەردەوام بەدوای جێگرەوەی باشتردا دەگەڕێن.
سەبارەت بە دۆسێیەی ئەندامبوونی تورکیا لە یەکێتیی ئەوروپا، کە بە پرسێکی چارەنووساز بۆ تورکیا دادەنرێت. لە روانگەی ئەڵمانیاوە، تورکیا تا هەنووکە مەرج و پێوەرەکانی یەکێتیی ئەوروپا (مەرج و پێوەرەکانی لوتکەی کۆپنهاگن ١٩٩٣) جێبەجێی نەکردوە، بەڵام ئەڵمانیا لە مەودوا هەوڵدەدات پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوانیان بە هێزتر بکات و لە چوارچێوەی پڕۆسەی گەشەپێدانی میکانیزمی دیالۆگی هاوبەشی ستراتیژیی رێخۆشکەر و هاوکار بێت، بۆ پرۆسەی ئەندامبوونی تورکیا لە یەکێتیی ئەوروپا، سەرباری ئەوەش بە پێی بارودۆخی ئێستای تورکیا، پرۆسەی ئەندامبوونی ئاسان نابێت. لەگەڵ ئەوەشدا دیدگای حکومەتەکانی هەردوو وڵات لە دۆسێییەی ئەندامبوونی تورکیا، بە کۆسپێکی گەورە لەبەردەم پرۆسەی چالاککردن و پێشخستنی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانیان نابینرێت، چونکە ئەڵمانیا دڵنیاییە، مەرج و پێوەرەکانی ئەندامبوونی تورکیای ئەمڕۆ لە یەکێتیی ئەوروپا، بە سانایی جێبەجێ ناکرێت. لە بەرانبەر ئەم پێشهاتەدا، پێدەچێت روانگەی تورکیای ئەمڕۆ زیاتر جەخت لە بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی خۆی بکاتەوە و نەچێتە ژێرباری مەرجەکانی یەکێتیی ئەوروپا، کە لەگەڵ ئاوات و ئامانجە نەتەوەییەکانی تورکیادا ناگونجێن.
پاش دوایین رووداوەکانی ئەوروپای رۆژهەڵات، کە پاڵنەرێکی سەرەکین بۆ ئەوەی ئەڵمانیا بیر لە هاوبەشی ستراتیژی بکاتەوە لە سیاسەتی ئاسایش و بەرگری لە سنوورەکانی یەکێتیی ئەوروپا و وڵاتانی ئەندام لە هاوپەیمانی ناتو، بۆ ئەم مەبەستەش دۆسێیەی ئاسایش و بەرگری دەبنە تەوەرێکی سەرەکیی میکانیزمی دیاڵۆگی هاوبەشی ستراتیژی لەنێوان هەر دوولا. لە دوو دەیەی رابردوودا، بەهۆی ناکۆکییەکانەوە لەگەڵ تورکیادا بەشێکی زۆری هاوکارییە سەربازییەکان سنووردار کرابوون، لای خۆیەوە تورکیاش بە ئەمانجی پڕکردنەوەی پێداویستییە سەربازییەکانی بڕیاری دا لە رووسیا و چین نزیک بێتەوە، سەرباری ئەم هەنگاوانەی تورکیا، دوای سەردانەکەی راوێژکاری ئەڵمانیا بۆ تورکیا لە ساڵی رابردوودا، راستەخۆ بڕیاری رەزامەندی لەسەر بەخشینی فڕۆکە جەنگییەکانی (جۆری تایفون یۆرۆ) بە تورکیا درا، ئەمە لەکاتێدابوو لە ماوەی ساڵانی رابردوودا بەخشینی ئەم جۆرە فڕۆکانە راگیرابوو. لە هەمان کاتدا پاش ئەو سەردانە، رەزامەندی درا لەسەر بەشداربوونی تورکیا لە بەرنامەی (رێکارەکانی پاراستنی ئاسایش- ئەوروپا). ئەم دوو هەنگاوەی ئەڵمانیا و یەکێتیی ئەوروپا لەگەڵ تورکیا بە ئەرێنی لێیان دەڕواندرێت، بەتایبەتی لە ناوەندە سیاسی و سەربازییەکانی تورکیا، چونکە سوودێکی گەورە لە بەشداربوونەکەی لە بەرنامەکەدا دەبینێت. لە چوارچێوەی ئەم بەرنامەدا، ئەڵمانیا هەوڵدەدات دووبارە متمانە لەنێوان تورکیا وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەوروپا و ناتۆ دروست بکات، تەماشای تورکیا بکرێت وەکوو هاوبەش نەک بکڕ و سوودمەند، بۆ ئەوەی سوود لە تەکنەلۆژیای سەربازیی یەکێتیی ئەوروپا وەربگرێت، بەتایبەت لە سیستمی بەرگریی ئاسمانی وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەوروپا و ناتۆ.
بەدەر لە پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەکانی نێوان هەردوو وڵات، كە دوو هاوبەشی سەرەکین، مەزندە دەکرێت، پەیوەندییەکانیان لە بوارەکانی؛ وزە و کۆچبەران و سەربازی و ئاسایش پەرە پێ بدرێت و هەر لەو روانگەیەوە راوێژکاری ئەڵمانیا لە کۆنفرانسی ئەم ساڵی ئاسایشی میونغ لە وتارەکەیدا، تورکیای بە هاوبەشێکی ستراتیژی و گرنگیی ئەڵمانیا و یەکێتیی ئەوروپا و هاوپەیمانی ئەتڵەسی ناتۆ لە قەڵەمدا.
لە پاش جەنگی نێوان رووسیا و ئۆکرانیا، تورکیا رۆڵێکی دیپلۆماسیی هاوسەنگی نێوەندگیر بە هەماهەنگی لەگەڵ وڵاتانی ئەڵمانیا و ئەمەریکیا لەنێوان مۆسکۆ و کییڤ-دا دەگێڕێت. لە چوارچێوەی هەمان روانگەدا، تورکیا کاریگەرییەکی بەرچاو لە کێشە و شەڕەکانی وڵاتانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، وەکوو؛ سووریا و جەنگی هاوبەشی ئەمەریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێران و شەڕی ئیسرائیل لەگەڵ (حماس) لە کەرتی غەززە و حزبوڵا لە لوبنان، دەگێڕێت. هەر بۆیەش ئەڵمانیا پێی وایە، کە پێویستیان بە رۆڵی تورکیا دەبێت وەک وڵاتێکی هاوبەش بۆ نێوەندگیریکردنی نێوان لایەنە بەشداربووەکانی ئەم ململانێیە.
لە چوارچێوەی هەوڵەکان بۆ (أحتواء) و دووبارە نزیکكردنەوی تورکیا لە ئەڵمانیا و یەکێتیی ئەوروپا، بڕیارە لە لوتکەی هاوپەیمانیی ئەتڵەسی (ناتۆ) دانوستاندن لەسەر چەندین پرس و دۆسییەی بەرنامەڕێژکراوی نێوانیاندا بکرێت. ئەمەش، سەرەڕای مشتومڕ و ناکۆکی کۆن و نوێ لە ناو وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەوروپادا، سەبارەت بە هەڵسوکەوت و سیاسەتی نەخوازیاری تورکیا لە مەڕ چەندین پرسی پەیوەندیدار بە بنەما سیاسی و بەرژەوەندییەکانی وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەوروپا، بەڵام حکومەتی ئەڵمانیا ئەم دەستپێشخەرییە بە هەنگاوێکی گرنگ بۆ (احتواء)كردنی تورکیادا دەنێت، بە مەبەستی رێگریکردن لە نزیکبوونەوەی تورکیا لە رووسیا و چین، بڕیاری چالاککردنی پەیوەندییەکانی ئەڵمانیا لەگەڵ تورکیا بە رێگەی میکانیزمی دیالۆگی هاوبەشی ستراتیژی، دەکرێت ببنە هەنگاو و دەستپێکێکی ئەرێنی بۆ ئاییندەی پەیوەندییەکانی یەکێتیی ئەوروپا لە گەڵ تورکیا.
خ.غ
