مهودا میدیا-
لەگەڵ جێبەجێکردنی گەمارۆی ئەمهریکا بۆ سەر بەندەرەکانی ئێران، ئێران بەرەو یەکێک لە ناسکترین قۆناغە ئابووری و سیاسییەکانی لە ماوەی دەیان ساڵدا دەڕوات، فشارە دەرەکییەکان لەگەڵ ناهاوسەنگییە درێژخایەنەکانی ناوخۆدا یەکدەگرنەوە و کۆمەڵگای ئێران دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی توند کە دەتوانێت پەیوەندی نێوان خەڵک و ڕێژیم لە قاڵب بداتەوە.
كهناڵى سكاى نیوزى عهرهبى له راپۆرتێكدا باسى لهوهكردووه “لە کاتێکدا واشنتۆن گرەو لەسەر ئەوە دەکات کە فشاری ئابووری گۆڕانکاری لە هەڵسوکەوتی دانوستانکاری تاران خێراتر دەکات، پێدەچێت گەورەترین تێچووی ناوخۆیی بێت، هاوڵاتییانی ئێران قورسایی راستەوخۆی قەیرانێک لە ئەستۆ دەگرن کە تەنیا ئابووری تێدەپەڕێنێت و دەست لە ناوەکی سەقامگیری کۆمەڵایەتی دەدات”.
پێوەرە ئابوورییەکان قووڵایی قەیرانەکە دەردەخەن و ئێران رێژەی هەڵاوسانی لە بەرزترین ئاستی جیهان تۆمار کردووه، بەپێی ئاماری ناوەندی ئاماری ئێران، هەڵاوسانی ساڵانە لە مانگی بەفرانباری ساڵی 2026 گەیشتووەتە 50.6% و هەڵاوسانی خاڵیش گەیشتووەتە 71.8%. بانکی ناوەندیی ئێران هەڵاوسانی خاڵەکانی بە ٦٢.١% و هەڵاوسانی ساڵانەی بە ٤٨.٣% خەمڵاندووە.
سەرەڕای ناتەبایی نێوان هەردوو دامەزراوەکە، بەڵام رەوتە گشتییەکە وەرچەرخانێکی توندی هێزی کڕین ئاشکرا دەکات، بەتایبەتی لەگەڵ بەرزبوونەوەی بێ وێنەی نرخی خۆراک، هەڵاوسانی خۆراک لە مانگی ئازاری ٢٠٢٦دا ١١٢%ی تێپەڕاند، ئەمەش رەنگدانەوەی گۆڕانی قەیرانەکە لە قەیرانی داراییەوە بۆ قەیرانی تێچووی ژیانی رۆژانە، خێزانەکان ئێستا زیاتر لە دوو ئەوەندەی ساڵێک لەمەوبەر پارەیان دەدەن بۆ پێداویستییە سەرەتاییەکان.
خەمڵاندنە نافەرمیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەرزبوونەوەی نرخی نان و دانەوێڵە بە رێژەی ١٤٠% بەرزبووەتەوە و گۆشت بۆ بەشێکی زۆری دانیشتوانی ئێران بووەتە شتێکی ناگونجاو.
دابەزینی دراو و بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان
هاوکات تمهنی ئێرانی بەردەوام بوو لە دابەزینی بەرچاوی خۆی و لە مانگی نیسانی ٢٠٢٦دا ١٥٨ هەزار تمهنی بەرانبەر دۆلاری تێپەڕاند، ئەمەش قەیرانی متمانە بە تمەنی ناوخۆیی قووڵتر کردەوە و تێچووی هاوردەکردنی گەیاندە بەرزترین ئاستی پێوانەیی.
سەرەڕای زیادبوونی 60% لە کەمترین مووچە، بەڵام پێدەچێت ئەم بەرزبوونەوەیە بەس نەبێت بۆ ئەوەی هاوسەنگ بێت لەگەڵ هەڵاوسان، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو خەمڵاندنانەی کە باس لەوە دەکەن کە تێچووی راستەقینەی ژیان دەتوانێت لە 75 ملیۆن تمهن لە مانگێکدا تێپەڕێنێت، ئەمەش بەو مانایەیە کە بەشێکی زۆری دانیشتوانی ئێران بە شێوەیەکی کاریگەر کەوتوونەتە دەرەوەی چەتری ئاسایشی ئابووری.
قەیرانی نیشتەجێبوون خراپتر دەبێت
کەرتی نیشتەجێبوون لە کاردانەوەی قەیرانەکە بێبەری نەبووە، لە راستیدا بووەتە یەکێک لە دیارترین دەرکەوتەکانی، بەگوێرەی ڕۆژنامەی “دۆنیا ئێقتسەد”، بازاڕی کرێی خانوو لە تاران گۆڕانکارییەکی بێ وێنەی بەخۆیەوە بینیوە، ئێستا پارەی پێشەکی 80%ی کۆی کرێی خانووەکە پێکدەهێنێت، لە کاتێکدا بۆ کرێی مانگانە تەنیا 20% بووە، ئەم گۆڕانکارییە ڕەنگدانەوەی قەیرانی نەختینەیی و ناسەقامگیریی دراوییە، کە دەستڕاگەیشتن بە خانووبەرەی گونجاو زیاتر ئاڵۆز دەکات، بەتایبەتی بۆ گروپە مامناوەند و کەمداهاتەکان.
قەیرانەکە لەگەڵ فراوانبوونی بازنەی بێکاری قووڵتر دەبێتەوە، بەتایبەتی لە کەرتە لاوازەکانی وەک بیناسازی، خزمەتگوزاری و گواستنەوەدا. “دۆنیا ئێقتساد” لە زاری شارەزایانەوە رایگەیاندووە “دەتوانێت دوو ملیۆن کەس بێکار بن لە ئەنجامی ئەو لێدانانەی کە لە پیشەسازییەکان دراوە، ئەو ژمارەیەش رەنگدانەوەی ناسکی بازاڕی کارە لە بەرانبەر شۆکی دەرەکیدا”.
خەمڵاندنی توێژینەوەکان هۆشداریی دەدەن لە سیناریۆیەکی تاریکتر، کە ئابووری ئێران دەتوانێت بچێتە قۆناغێکی هەڵاوسانی سێ ژمارەیی، کە ئەگەری هەیە ساڵانە بگاتە ١٢٠%، بە رێژەی هەڵاوسانی خاڵی ١٤١%، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ داڕمانی بەرفراوان لە پێکهاتەی ئابووریدا.
لەم چوارچێوەیەدا، پێشبینی دەکرێت رێژەی هەژاری کە لە نێوان ٢٢% بۆ ٥٠% پێش شەڕەکە بووە، بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبێتەوە، چونکە چینی ناوەڕاست دەڕژێت و توێژە نوێیەکان دەخزێنە ناو هەژارییەوە، ئەمەش پێکهاتەی کۆمەڵایەتی وڵاتەکە لە قاڵب دەداتەوە.
ع
