عارف قوربانی
سەرنجتان دەبەمەوە بۆ سەر وتارێکى پێشووترم (پلانى نێودەوڵەتى و چەکدارى نادەوڵەتى)، کە لە ناو مانگى یەکەمى رووخانى ئەسەد و دەرکەوتنى ئەحمەد شەرعدا نووسیومە. لەوێ بە روونى ئاماژەم بە مەترسییەک داوە کە بە دوورى نابینم لە چوارچێوەى پلانى نێودەوڵەتى بۆ نەهێشتنى چەکدارى نادەوڵەتى، پیلان لە کوردیش بگێڕن، بەتایبەتى کاتێک پرسەکە بێتە سەر چەکدانانى گرووپەکانى حەشدى شەعبى، چارەنووسى ئەو گرووپانە ببەستنەوە بە چارەنووسى هێزى پێشمەرگەى کوردستانەوە.
ئێستا گوێمان لە هەندێ دەنگى ناشازى ناو ماڵى شیعەکان و هەندێ ناوەندى ئەمەریکایە، دەیانەوێ پێشمەرگە و حەشدى شەعبى پێکەوە ببەستنەوە. لە چەند هەفتەى رابردوو هەواڵێکى رۆژنامەوانى لەو بارەیەوە بڵاوکرایەوە گوایە (دەیڤد پترایۆس) بەڕێوەبەرى پێشووى (CIA)، کە لە سەردەمى پرۆسەى رووخانى دەسەڵاتەکەى سەدامدا فەرماندەى هێزە فرە رەگەزەکان بوو، بە ئەرکێکى تایبەت بە پرسى گرووپە چەکدارەکان هاتووەتە عیراق و لەگەڵ بەرپرسانى بەغدا لەو بارەیەوە کۆبووەتەوە. دەوترێت گوایە پلانێکى داوەتە ترەمپی سەرۆکى ئەمەریکا و دەسەڵاتدارانى عیراق بۆ دروستکردنى وەزارەتێکى نوێ لە حکومەتى عیراق کە گرووپەکانى حەشدى شەعبى و هێزى پێشمەرگە لەو وەزارەتە کۆبکرێنەوە.
هەرچەندە تائێستا هیچ لێدوانێکى فەرمى نە لە کۆشکى سپى و نە لە بەغدا لەم بارەیەوە بڵاونەکراوەتەوە، بەڵام کورد واتەنى هیچ دووکەڵێک بێ ئاگر نییە. ئەو بەشەى زانیارییەکان پشتڕاستکراونەتەوە کە پترایۆس بۆ پرسى لە چەکداماڵینى گرووپە چەکدارییەکانى عیراق هاتووەتە بەغدا، باس لەوە دەکرێت لە دیدارى لەگەڵ سەرۆک وەزیران تاتوێى پێکهێنانى وەزارەتى ئاسایشى نیشتمانیی عیراق کراوە بۆ لەخۆگرتنى هەموو گرووپە چەکدارەکان. چەند هێزێکى چەکدارى شیعی لەناو حەشد و لە دەرەوەى حەشدیش ئامادەیی خۆیان دەربڕیوە یارمەتیدەرى سەرخستنى ئەو پرۆسەیە بن کە دەبێت چەک تەنیا لە دەستى دەوڵەتدا بێت.
ئەوەى پەیوەندیى بە بەغدا و گرووپەکانى سەر بە حەشدى شەعبى و بەرەى مقاوەمەوە هەیە، دەتوانرێت وەک بەشێک لەو ستراتیژەى ئەمەریکا و ئیسرائیل تەماشا بکرێت کە بۆ ئاسایش و سەقامگیرى ناوچەکە خستوویانەتەڕوو، بە دیاریکراویش لە دەستپێکى جەنگى ئێران – ئەمریکا – ئیسرائیلەوە جەختى زیاتر لەسەر ئەوە دەکەنەوە نابێت لە عیراق چەک لە دەستى گرووپەکانى دەرەوەى دەوڵەت بێت. گوشارەکانى ئەمەریکا لەسەر لایەنە عیراقییەکان لە سەروبەندى پێکهێنانى کابینەى تازەى حکومەت، لە ناکۆکى و ململانێى ناو هێزە شیعییەکان، دواجار بەوانەشەوە کە بە بەرەى نزیک لە ئێران دادەنران، چوونە ژێر بارى مەرجەکانى ئەمەریکاوە. بۆیە چاوەڕوانکراوە ئەوەى دەوترێت هاتنى (پترایۆس) بۆ بەغدا بۆ ئەو ئەرکە بێت.
بەڵام تێکەڵکردنى ناوى پێشمەرگە و بەستنەوەى بە پرسێکى هەستیارى لەو شێوەیەوە، جێگەى هەڵوەستە لەسەرکردن و تێڕامانە، چونکە ئامانجى سەرەکى ئەو پلانە نێودەوڵەتییە بۆ پاراستنى ئاسایش و سەقامگیریى ئیسرائیل و بەرژەوەندییەکانى ئەمەریکایە لە ناوچەکە، هەموو ئەو گرووپە چەکداریانەش لە غەززەوە بۆ یەمەن و لوبنان و عیراق ناویان دەبرێت، ئەوانەن کە سەر بە بەرەى مقاوەمەن و لەلایەن ئێرانەوە و بۆ بەرژەوەندیی ئێران و شیعە ئاراستە دەکرێن. کورد چى پەیوەندییەکى بەوانەوە هەیە؟
نابێت هەرێمى کوردستان هەر وەک بابەتێکى میدیایی یان هەواڵى نادروست لێى بڕوانێت، چونکە سەرەڕای ناوبانگە باشەکەی، هێشتا لەناو هەندێ لە ناوەندەکانى دەسەڵاتى ئەمەریکاش تێڕوانینی لەو شێوەیە هەیە بەرانبەر بە پێشمەرگە وەک گرووپى چەکدارى نادەوڵەتی یان گرووپى چەکدارى دەرەوەى یاسا لێى دەڕواندرێت. لە دواى رووخانى سەدام و لە هەوڵەکانى بونیاتنانەوەى عیراقدا، ماجەراى گوشارەکانى (پۆڵ بریمەر) هێشتا لەبەرچاومانە کە دەیویست پێشمەرگە و سوپاى مەهدى وەک گرووپى چەکدارى لە یاسادەرچوو بشوبهێنێت، ئەگەر هەوڵ و پێداگریی کاک مەسعود بارزانى و مام جەلال و پشتیوانى چەند سەرکردەیەکى شیعى وەک ئەحمەد چەلەبى نەبووبا، رەنگە نەتوانرایە چوارچێوەیەکى یاسایى و دەستوورى بۆ مانەوەى پێشمەرگە لە دەستوورى نوێى عیراقدا دابڕێژرێت.
سیناریۆى ئەمەریکا بۆ هێزەکانى سوریاى دیموکرات (هەسەدە) لە رۆژئاواى کوردستان و تێڕوانیەکانى تۆم باراک، نێردەى ئەمەریکا و نوێنەرى ترەمپ بۆ دەوڵەتى مەرکەزی، روونن لەو بارەیەوە. بۆیە هیچ بەدوور نازانرێت لەکاتێکدا کورد لە باشوورى کوردستان سەرقاڵکراوە بە کێشە و ململانێى ناوخۆیى، ناوەندە هەواڵگرییەکانى ناوچەکە و ئەمەریکا لەپشتى پەردەوە پیلان لە کورد بگێڕن و ئێمەش لەبەر ناکۆکیی ناوخۆیی، ئاگامان لێى نەبێت.
هیچ گومان و شاراوەییەک لەوەدا نییە کە هیچ کام لە دەوڵەتانى داگیرکەرى کوردستان خۆشحاڵ نین بە بوونى هەرێمى کوردستان و بوونى چەک لە دەستى کورد. ئەگەر لە پارچەکانى دیکەى کوردستان ئاسانتر بتوانن گوشار بکەن بۆ چەککردنى کورد، لە عیراق بەهۆى ئەوەى هەرێمى کوردستان رەوایەتیی دەستووریى هەیە وەک قەوارەیەک، هەروەها بەهۆى ئەوەى لە دەستوورى عیراقدا پێشمەرگە وەک هێزێک بۆ پاراستنى ئەو قەوارە دەستوورییەى کوردستان دانیپێدانراوە، ناتوانرێت بە ئاسانى و روون و ئاشکرا داواى چەکدانان لە پێشمەرگە بکرێت، وەک ئەوەى ئێستا لە باکوور و رۆژئاواى کوردستان دەیکەن، بەڵام دوور نییە سیناریۆى دیکە بهێندرێتە پێشەوە بۆ ئەوەى بتوانرێت لە داهاتووى دوورتردا ئەو گوشارە بخرێتە سەر هەرێمى کوردستان.
ئەوەى دەوترێت وەزارەتێکى تایبەتمەند لە عیراق پێکبهێنرێت، دوور نییە سبەى پێشنیازى ئەوەش بکرێت ئەو وەزارەتە بدرێتە کورد. هەر لەناو کوردیش لە پەرلەمانتار و هێزە سیاسییەکانى بەشى ئەوە خەڵک دەدۆزنەوە ببنە دەهۆڵکوتى ئەوەى بۆ کارێکى خراپە پێشمەرگە لە وەزارەتێکدا یەکبخرێت و بەغدا مووچە و چەکى بۆ دابین بکات و کورد خۆى بەڕێوەى ببات؟
ئەو رێکارانەى بەغدا چەند ساڵێکە پەیڕەوى دەکات بۆ کۆنترۆڵکردنى سەرچاوەکانى داهات لە هەرێمی کوردستان، هەر بە تەنیا بۆ مەبەستى بەستنەوەى هەرێمی کوردستان نییە بە ناوەندەوە لە رووى داهات و داراییەوە، ئامانجگەلى دیکەى شاراوە هەن لە داهاتوودا ئێمە هەستیان پێدەکەین. یەکێک لە سەرەکیترین پرس و بابەت کە بەلاى شیعە و دەسەڵاتدارانى ناوچەکەوە پرسێکى ستراتیژییە، بابەتى بوونى چەکە لە دەستى کورد. ئەوان لە رۆژگارێکدا ئەوەیان قبووڵکرد کە چەک لە دەستى کورد بمێنێت، بۆ ئەوان رێگەیەکى دیکەیان بۆ نەمابوو جگە لە قبووڵکردن.
بەڵام کاتێ بابەتەکە کەوتە بەردەستى ئەوان بۆ جێبەجێکردنى بەند و بڕگەکانى دیکەى پەیوەست بە بوون و مانەوەى ئەم هێزە چەکدارە، کە بەپێى دەستور دەبوو لە یەکەم رۆژى دەرچوونى دەستوورەوە هەموو پێداویستیەکانى خەرجى و مووچە و پڕچەککردن و مەشق و راهێنانیان لەلایەن بەغداوە بۆ فەراهەم بکرێت، بەڵام زیاتر لە 20 ساڵ بەسەر دەستووردا تێپەڕیوە، هیچ کام لەو بڕگە دەستوورییانەیان جێبەجێنەکرد. تەنانەت لە شەڕى داعشدا لەو هەموو کۆمەک و هاوکارییەى دەدرا بە عیراق، ئامادەنەبوون تەنیا بەشى پڕچەککردنى یەک پێشمەرگە فیشەک بدەنە کوردستان. بگرە رێگرییان لەوەش دەکرد وڵاتانى دونیا لە رێگەى بەغداوە یارمەتیی پێشمەرگە بدەن.
بۆیە بێ هیچ گومان و دوودڵییەک، خواست و ئامانجى بەغدا ئەوەیە پێشمەرگە بەو جۆرەى هەیە نەمێنێتەوە. ئەمڕۆش ئەوەیان پێنەکرێت لە داهاتوودا دوور نییە بە راگرتنى مووچە و گرفتى دیکە، گوشار بخەنە سەر هەرێمى کوردستان بۆ قبووڵکردنى ئامانجێکى لەو شێوەیە.
دەبێت سەرکردایەتیی کورد لە ناوەندە دەستوورییەکانى قەوارەى هەرێمی کوردستان و هەردوو هێزە سەرەکییەکەى هەرێمی کوردستان کە تائێستاش ئەوان خاوەندارێتیی هێزى پێشمەرگە دەکەن، ئەو مەترسییە لەبەرچاو بگرن و بە هیچ جۆرێک و لەژێر هیچ پاساو و گوشارێکدا بچنە ژێر بارى ئەوەوە کە پێشمەرگە راستەوخۆ بە بەغداوە ببەسترێتەوە. سەربارى ئەوەى نەتوانراوە لە کوردستان بکرێت بە هێزێکى نیشتمانیی یەکگرتوو، بەڵام چەند هێندەى دیکەش پارچە پارچەبن، مانەوەى لە دەستى کورد خۆى باشترە لەوەى بە بەغداوە ببەسترێتەوە ئەگەر چەند پڕچەکیش بکرێت.
ئەوەى لە داهاتوودا زامنى مانەوەى کورد دەکات لەناو ئەو هەموو گورگ و چەقەڵەى ناوچەکە، تەنها و تەنها چەکى دەستى کورد خۆیەتى.
خ.غ
