دێرین جەمال
سێ رەچەشکێنی کورد لە مێژووی یاسایی و دادوەریدا، ناونیشانی کتێبێکی حەبیب محەمەد جاف، پارێزەری راوێژکارە. کاتێک وەک نووسەرێک ئەم کتێبەم خوێندەوە، ناوەڕۆک و پەیامە سەرەکییەکانی بەم شێوازە قووڵە لێ تێگەیشتم:
١– گۆڕینی دیدگای مێژوویی: لە پاشکۆوە بۆ کاراکتەری سەرەکی
گرنگترین پەیامێک کە خوێنەر لەم کتێبەوە وەری دەگرێت، شکاندنی ئەو چەمکە باوەیە کە گوایە کورد لە مێژووی دەوڵەتداریی عوسمانی و عیراقدا تەنها وەرگر یان قوربانیی یاساکان بووە.
نووسەر لێرەدا دەیسەلمێنێت کە نوخبەی فیکریی کورد (وەک ئەحمەد فایز، مەلا کاکە حەمە و ئیبراهیم ئەحمەد) خۆیان ئەندازیار، داڕێژەر و تیۆریستی یاسا بوون. خوێنەر تێدەگات کە ئەم سێ کەسایەتییە رۆڵی پردی پەیوەندییان گێڕاوە لە نێوان فیکری ئیسلامی (شەریعەت) و یاسای مۆدێرنی رۆژئاواییدا و پیشانی دەدات کە چۆن توانامەندانە یاسا و شەریعەتیان پێکەوە گونجاندووە.
٢– زمان وەک ئامرازێکی نەتەوەیی و یاسایی (کورداندنی یاسا)
یەکێک لە خاڵە هەرە سەرنجڕاکێشەکان کە لەم کتێبەدا بەدیدەکرێت، پرۆسەی پێشوەختی کورداندنی یاسایە. کاتێک دەبینین کەسایەتییەکی وەک مەلا کاکە حەمەی تاڵەبانی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا هەستاوە بە وەرگێڕانی قانونی سزادانی بەغدادی یان یاسای تەسویەی مافەکانی زەویوزار بۆ سەر زمانی کوردی، ئەمە دەلالەت لە هۆشیارییەکی پێشوەختی نەتەوەیی دەکات.
خوێنەر تێدەگات کە پرسی زمان لای ئەم رەچەشکێنانە تەنها بۆ ئەدەب و شیعر نەبووە، بەڵکوو ویستوویانە زمانی کوردی بکەن بە زمانی فەرمی، یاسایی و دەسەڵاتی دادوەری تا جووتیار و هاوڵاتیی کورد لە مافەکانی خۆی تێبگات.
٣– فرەڕەهەندیی کەسایەتییەکان (یاسا، سیاسەت، و ئەدەب)
کتێبەکە وێنەیەکی گشتگیر و دەوڵەمەند لەو سێ کەسایەتییە نیشان دەدات. بۆ نموونە، مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد تەنها وەک سەرکردەیەکی سیاسی یان رۆماننووس و شاعیرێک پیشان نادات، بەڵکوو وەک دادوەرێکی لێهاتوو (حاکم) لە هەڵەبجە و ناوچەکانی تر دەیناسێنێت کە چۆن لە رێگەی یاسا و کورسیی دادگاوە بەرگری لە مافی چەوساوەکان کردووە. ئەم هەمەلایەنییە نیشانی دەدات کە دادوەرە کۆنەکانی ئێمە خاوەن مەعریفەیەکی گشتی، فەلسەفی و قووڵ بوون لە کۆمەڵگەدا و دادوەری لای ئەوان چەمکێکی باڵای مرۆیی بووە.
٤– گرنگیی ئەرشیف و بەڵگەی زیندوو
کتێبەکە تەنها خوێندنەوەیەکی تیۆری نییە، بەڵکوو پشت ئەستوورە بە بەڵگەی حاشاهەڵنەگر. بوونی ئەو هەموو بەڵگەنامە فەرمییانە لە پاشکۆدا، وەک:
-وێنەی بەرگی کتێبی (الحبل المتینی)ی ئەحمەد فایز لە ئەرشیفی عوسمانیدا.
– بڕیاری دادوەریی قەزای قەرەداغ لە ساڵی ١٩٢٤ کە پوولی دارایی کۆن و مۆری فەرمیی ئەو سەردەمەی پێوەیە.
-دەستنووسەکانی وەرگێڕانی یاسای کشتوکاڵ و قانوونی تەسویە لە بنکەی ژین.
-بڕیاری فەرمیی گواستنەوەی وەزیفیی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد بۆ دادگای هەڵەبجە.
ئەم بەڵگەنامانە کە پوولی دارایی فەرمییان پێوەیە، رەسەنایەتیی مێژوویی بە کتێبەکە دەبەخشن. خوێنەر درک بەوە دەکات کە نووسەر (حەبیب محەمەد جاف) بەهۆی پاشخانی یاسایی خۆیەوە وەک پارێزەرێکی راوێژکار، زانیویەتی چۆن بەڵگەنامە مێژووییەکان بهێنێتە زمان بۆ چەسپاندنی راستییەکان.
ئەم کتێبە گەشتێکی ناوازەیە لەناو قووڵایی هۆشیاریی یاسایی و دەستووریی کورد. خوێنەر لە کۆتاییدا بەو بڕوا باڵایە دەگات کە مێژووی گەلی ئێمە تەنها مێژووی شۆڕشی چەکداری و ململانێ نەبووە، بەڵکوو هاوتەریب مێژووی قەڵەم، فیکری یاسایی، دادپەروەری و بونیادنانی دەزگایی بووە لە ناوچەکەدا، و ئەم سێ کەسایەتییەش (ئەحمەد فایز، مەلا کاکە حەمە و ئیبراهیم ئەحمەد) پایە بنەڕەتییەکانی ئەو رەچەشکێنی و هۆشیارییە یاساییە پاک و بێگەردن.
پەیامی دەستخۆشیم بۆ نووسەر مامۆستای بەڕێز و پارێزەری راوێژکار کاک حەبیب محەمەد جاف، دەستەکانی خۆش بن و تەمەندرێژ بێت بۆ ئەم شاکارە مێژوویی و یاساییە کەم وێنەیەی کە پێشکەشی کتێبخانەی کوردی کردووە.
ماندووبوونی بەڕێزیان لە گەڕان، دۆزینەوە و کۆکردنەوەی ئەم بەڵگەنامە ناوازە و دەگمەنانە و شیکردنەوەی زانستیانە و پڕ لە بەڵگە بۆ مێژووی دادوەریی کوردستان، خزمەتێکی گەورە و مێژووییە بە ناسنامەی نەتەوەیی و فیکریی گەلەکەمان.
بەم کارە هۆشیارییەکی نوێی یاسایی بە نەوەکانی ئێستا و داهاتوو بەخشی و سەلماندی کە کورد خاوەنی فیکری دەزگایی و دادپەروەری بووە. هەمیشە قەڵەمی بڕشت و لێهاتوویی و داهێنانی بەردەوام بێت، ماندوو نەبیت.
خ.غ
