عەتا مەحمود
وەک هێمن دەڵێت: بەرد لە بەردی بێتەوە دەنگی هەیە!
لە سێ وتاری پێشوودا ئەوەمان روونکردەوە، چۆن لە گفتوگۆی رۆژانە و لە نووسین و ئەدەبییاتدا، وشەمان هەیە فەرامۆش دەکرێت و بەرەو کاڵبوونەوە دەچێت، هەردوو وشەی (کوێر) و (مردن)مان بە نموونە هێنایەوە. بەهەمان شێوە وشەمان هەیە گەلێک چالاکە، هەردوو وشەی (نان) و (ئاو)مان لە دوو باسی سەربەخۆدا باسکرد، واتە باسمان لە هێز و چالاکی و کارگەریی و گۆڕانکاریی و رەهەندە جیاوازەکانی وشەکان کرد، لەم وتارەشدا وشەی (بەرد) بە نموونە وەردەگرین، کە چەند وشەیەکی چالاک و بەهێزە لە زمانی گفتوگۆی رۆژانە و لە ئەدەبییاتدا.
– بەکورتی ناساندنی بەرد: بەگوێرەی شوێن و ناوچە جیاوازەکانی کوردستان بەرد ئەم ناوانەشی هەیە: (سەنگ، کەڤر- باکوور، کوچک- رۆژهەڵات، تەوەن- هەورامان). ماددەیەکی، یاخود پێکهاتەیەکی سرووشتیی رەقە کە لە کۆبوونەوە، یان یەکگرتنی یەک، یان چەند جۆرە ماددەیەکی کانزایی، یان نیمچەکانزایی پێکدێت و بەشێکی سەرەکی لە توێکڵی زەوی پێکدەهێنێت.
-جۆرەکانی بەرد: لە زانستی زەویناسیدا جۆرەکانی بەرد دابەشدەکرێن بەسەر سێ پۆلی سەرەکیدا: بەردی ئاگرین، نیشتوو و گۆڕاو، بۆ ئەوەی لە باسەکەمان دوورنەکەوینەوە، باسی لایەنی زانستی جۆرەکانی بەرد ناکەین، تەنیا ئاماژە بە شێوە سرووشتییەکانی بەرد دەدەین، کە هەریەک لەم ناوانە: (تاشەبەرد، گابەرد، تاوێر، خڕەکەبەرد، پەڵەبەرد، چەو، زیخ…)، لە زمانی کوردیدا بۆ قەبارەیەکی تایبەت و جیاوازی بەرد بەکاردێت.
– گەلێک وشە و دەستەواژەی نوێ لە بەردەوە دروست دەبن:
* دڵبەرد: بە کەسێک دەوترێت، کە بێبەزەیی، یان دڵڕەق بێت.
* بەردەنوێژ: بەردێکە نوێژی لەسەر دەکرێت.
* بەردەباز: بەردێکە لەناو ئاودا دانرابێت بۆ پەڕینەوە.
* بەردەئەستێ: ئامرازێکی کۆنە بۆ ئاگرکردنەوە.
* بەردەنووس (کتێبە): زاراوەیەکی شوێنەواریی و زمانەوانییە بۆ ئەو تێکستانەی لەسەر تاشەبەردەکان تاشراون.
* بەردی بناغە: دەربڕینێکی هاوچەرخە بۆ یەکەمین هەنگاوی بنەڕەتی هەر پڕۆژە، یان کارێکی گەورە.
* بەرد خستنە بەردەم کارێک: واتە دروستکردنی رێگری، کۆسپ و رێگریکردن لە سەرکەوتنی کەسێک.
* بەردی گورچیلە: بریتییە لە نیشتووی رەق و بچووکی کانزایی و خوێی ترشی، لە بەشی ناوەوەی گورچیلەدا.
* بەردی زراو: پێکهاتووە لە ماددەیەکی رەق، کە بەشێوەی قەبارەی جیاواز لە توورەکەی زراودا دروستدەبن.
* بەردەشۆر: بە چەشنێک دانەوێڵە بشۆرێتەوە، کە زیخ و وردە بەردی لێ بگیرێت. بە نموونەی برنج، نیسک و ماش.
* بە بەردبوون: بوون بە بەردی رووەک و گیانداری مردوو لەژێر زەویدا.
* بەردەڕێژ: رووی زەوییەک، یان رێگایەک بە بەرد داپۆشرابێت.
* بەردەفڕکێی: بەرد هاویشتن.
* بەردی تەرازوو، سەنگ: لە کۆندا دووکاندارەکان جۆرە بەردێک، کە کێشەکەیان جێگیر بووە، بەکاریان هێناوە بۆ کێشانەی دانەوێڵە، بۆ نموونە: بەردی یەک کیلۆیی، بەردی مەن، یان بەردی حۆقە.
* سەنگی مەحەک: بەردی زێڕئەزموون، جۆرە بەردێکی رەشە، وەک هەسان وایە، زێڕ و زیوی پێ تاقیدەکرێتەوە بۆ باشی و خراپی. سەنگی مەحەک (واتە بەردی مەحەک) لە سەنگەوە هاتووە.
* بەردە سان: هەسان، جۆرە بەردێکە تیغی پێ تیژ دەکرێتەوە.
* بەردەسێڵە: تماقساج، سێ بەردە دەنرێتە ژێر ساج بۆ نانکردن، لە شێوازی سێکوچکەدا.
* بەردەڵبەرد: بەرداوبەرد، ژیانی کولەمەرگی، دانەسەکنان لە ماڵدا، ئاوارەیی و دەربەدەریی.
– دەنگی بەرد: کاتێک بەرد لە شاخەکانەوە دەکەوێتە خوارەوە و بەر بەردی تر دەکەوێت، یان دوو بەرد بەر یەک دەکەون، دەنگێکی تایبەتیان هەیە، لە زمانی کوردیدا پێی دەڵێن؛ خڕەی بەرد.
نموونەی خڕەی بەرد لە شیعردا
عەبدوڵڵا پەشێو (ترس)
لەم جیهانە
هەرکەس لە شتێک تۆقیوە
کوندەبۆ لە ئاوەدانی
دز لە سەگ و کۆکەی بێدار
کەر لە هەوراز
دیوار لە سینگ
دار لە بزمار
کەڵەکێوی لە خڕەی بەرد، لە خشپەی دار!
لە وەسفی سرووشتدا مامۆستا لەتیف هەڵمەت، بەشێوەیەکی هێندە جوان باسی بەریەککەوتنی بەردەکان دەکات، بە ماچکردنی دەشوبهێنێت:
لەتیف هەڵمەت (بەردیش یەکدی ماچ دەکەن)
رەشەباش دزە… ئەی ئەوە نییە کە دێ
هەموو پایزێ
گەڵای دارستانەکان دەدزێ…
لە درێژەی شیعرەکەدا دەڵێت:
شووشە عەترەکانی شکاوە
بە هەزار چاو، خوڕ خوڕ کەوتووەتە گریان
زستان…
کە یەکدی ماچ دەکەن لە دەشت و هەرد
ئاگر لە ماچەکانیان دەبارێ
بەرد!
– ناوی شوێن: هەندێک شوێن و ناوچەمان هەن، بە هۆکاری رووداوێک، یاخود لەبەر پێکهاتەی سرووشتی شوێن و ناوچەکە بە ناوی بەردەوە ناونراون، وەک:
* بــەردەقـارەمــان: لەسهر شهقامی سهرهکی نێوان (سلێمانی- کەرکوک)ە. له سهردهمی شێخ مهحموودی حهفید، داستانی (دهربهندی بازیان) لهو شوێنهدا تۆمارکراوه.
* بەردەڕەش: یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای دهۆک.
* بەردەزەرد: گوندی بەردەزەرد، لە ناحیەی چوارتا لە شارباژێڕ.
* بەردەکەڕ: گوندێکە لە ناحیەی زەڕایەن، شارەزوور.
* کانی بەردینە: گوندێکە کەتووەتە ناحیەی بەکرەجۆ- سلێمانی.
* بەردەسوور: بەردەسوور، یا چەمی شار، چەمێکە لە رۆژئاوای شاری ورمێ، لە بەرزاییەکانی سنوورەوە هەڵدەقووڵێت.
– بەرد، لەگەڵ پاشگر و پێشگرەکاندا: لە زمانی کوردیدا، وشەی بەرد تەنیا لە سەرەتای وشە لێکدراوەکاندا نایەت، بەڵکو دەچێتە پاڵ پاشگر و پێشگری جیاواز و واتای تەواو و دوور لە رەقیی بەردەکە دروست دەکات:
* بەردەڵان: (بەرد+ەڵان) لێرەدا پاشگری «ەڵان» نیشانەی فرەیی و شوێنە، واتە زەوییەکی کێڵدراو، یان شاخاویی، کە پڕە لە بەردی ورد و درشت کە بۆ کشتوکاڵ دەست نادات.
* بەردین: (بەرد+ین) پاشگری رێژەییە، بۆ وەسفکردنی شتێک کە لە بەرد دروستکرابێت، یان سیفەتی بەردی هەبێت (وەک: پردە بەردینەکە، یان دڵە بەردینەکە).
* بەرداش: (بەرد+ئاش) بۆ بەردی گەورەی ئاشی ئاوە.
– بەرد، بە واتا و بەکارهێنانی جیاواز:
وشەی بەرد بە واتای جیاواز، یان وەک سیمبول و هێمایەک بۆ حاڵەتی جیاواز بەکاردێت، بۆ نموونە:
بۆ جەفا و دڵڕەقیی یار، یاخود بێبەزەیی دەسەڵاتداران، یان وەک هێمایەک لەبری قسەی رەق بەکارهاتووە:
نالی:
دڵم بەردە ئەگەر شاخە، بە چاوی سووکی مەنواڕێ
بەخۆڕایی نەسووتاوە، ئەمیشە کێوی توورێکە
یان وەک هێما و ئاماژەیەک بۆ پلارگرتن بەکارهاتووە، کاتێک کەسێک قسەیەکی رەقی کردبێت، وتوویانە: ئەوا بەردێکی هاویشت!
مەحوی:
لە پاداشتی قسەی سەردا، هەمە ئاهـ و هەناسەی گەرم
کەسێ شێتانە بەردم تێ گرێ، من بەرقی تێ دەگرم!
دلاوەر قەرەداغی:
(دنیا دڵڕەقانە جوانە)
دڵم هێند ناسکبووەتەوە،
کە بە تێپەڕینی پەڕەسێلکەیەکی تەڕ بەلامدا
درز دەبا
لەم وەرزەدا… گۆزەی رۆحم لە بەرد زیاتر
بە قسه… دەشکێ و هاڕە دەکا.
دیارە مەبەست لە چ جۆرە قسەیەکە، قسەیەک کە رەق و ناجۆربێت، لە بەرد خراپتر دڵ و دەروون، بریندار دەکات! بە پێچەوانەی زۆربەی شاعیرانەوە، کە دڵی یار و خۆشەویستەکەیان، لە بێ مروەتی و بێ مەیلدا بە بەردێکی رەق چوواندووە، لەلای گۆران، بەرد وەک وەسفێک بۆ ئەندامێکی ژن بەکارهاتووە، ئەو مەمک بە بەرد دەچووێنێت:
عەبدوڵڵا گۆران (بۆ کچێکی بێگانە)
زۆر قژی زەرد، سەرنجی راکێشاوم
زۆر چاوی شین، داویە پرشنگ لە چاوم
شان و مل و گەردنی رووتی بێگەرد،
سنگی نەرم و مەمکی قووتی، تووند وەک بەرد!
– بەرد وەک ئامرازی بەگژداچوونەوە: لەکاتی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی دەربڕینەکاندا، لەکاتی درووستبوونی تووندوتیژیدا، بەرد وەک چەکی بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵات و دوژمن بەکارهاتووە:
موفتی پێنجوێنی:
هەر بژی قازی محەممەد، هەر بژی کوردی نەبەرد
هەر بژی قەومێ کە ناترسێ لە کوشتار و لە دەرد
روو دەکاتە لەشکری دوژمن، بە گۆچان و بە بەرد
پەشمە لای دیلیی نزار و شاخی بەرز و دەشت و هەرد
– بەرد لە یارییە فۆلکلۆرییەکاندا:
لە کۆندا، کۆمەڵێک یاریی هەبوون بە بەردی بچووک ئەنجامدراون، یاخود بەردیان تێدا بەکارهاتووە، وەک: پێنج بەردی، هەڵماقۆ، کێلەبەردینە، خەتخەتێن، سێڕسکێن و نۆڕسکێن، دامە، دروستکردنی هەڵمات (گلۆر) لەبەرد، یاخود شەڕەبەرد و بەردەفڕکێی نێوان نەوجەوانان.
– بەرد، لە پەندی پێشینان، ئیدیۆم، قسەی نەستەقدا:
بەرد لە جێگەی خۆی سەنگینە/ دەستدانە بەردی گەورە نیشانەی نەهاویشتنە/ بەردێ نەزان بیخاتە گۆمەوە، بە سەد زانا دەرنایەت/ بەردێ لە ئاسمان بکەوێتە خوارەوە، دەستی ئەوی تیایە./ سەری دای لە بەرد!/ کانییەک ئاوت لێخواردەوە، بەردی تێ فڕێ مەدە!/ هەتا ئیشەکەی کرد، بەرد شەقی برد/ بەرد بە بەرد ناکرێ، کەس بە کەس دەکرێ / قسەکردن لەگەڵ بەرد، سوودی نییە / بەرد تل بدە، بێکار مەبە./ بەردی بچووکیش سەر دەشکێنێ./ بەرد ئەدا بە دارا و دار ئەدا بە بەردا./ بەرد بە با دەکا!/ بەردت، لێبارێ!/ بەرد، دەهێنێتە قسە!/ بەرد، ئەکا بە ئاو!/ بەرد بگوشێ، ئاوی لێدەردەهێنێ!/ بەرد هاتە جواب، ئەو نەهاتە جواب!/ بەردی لە جێی بەرد وەشان./ دار و بەرد بەدەستییەوە دەناڵێنێت. یاخود دار و بەرد بەدەستییەوە زەلالەتێتی!/ دارو بەرد دەهێنێتە قسە!/ داری لەسەر بەرد، دانەناوە./ سڵ لە دار و بەرد دەکاتەوە./ قسەی خۆت لە بەرد مەدە!/ ئەو، بەرد لە مشت و ئەم دیزە بە کۆڵ./ دەنگت، ژێر دوو بەرد چێت./ بە ئەژنۆی خۆی بەرد دەشکێنێ./ بەردێکی گەورەی لەسەر دانێ./ وتیان: بەردە، بۆ بەردی؟ وتی بەردا و بەرد کەوتم، بۆیە بەردم!/ ددان گەوهەرە مەیدە لە رەقی، پێی مەشکێنە بەرد بە کەللەشەقی./ دەڵێی بەردە بیرۆیە./ دەڵێی بەردی بەردە بازگەیە./ بە بەردێک، دوو نیشانی شکاند./ بەرداوبەردی پێکرا./ بەردی سەرشکێنی لا دەست ناکەوێت!/ بە بەردێک بەسەرمکەرەوە./ سێ بەردی بەدوادا هاویشت./ بەردی بەسەر بەردەوە نەماوە. (بۆ کارێک دەوترێت، هیچی بەسەر هیچەوە نەمابێت)./ بەختەکەی نارێ… بەردی لێبارێ. (بە کەسێک دەوترێت؛ گاڵتە بە کەسێکی تر بکات)./ بەرد بتەقێ ئەو نەتەقی (بە کەسێک دەوترێت، چەند قسەی بۆ بکەیت، وەڵامی نەبێت.
– بەرد لە شیعردا: لە شیعر و ئەدەبییاتی کلاسیکی کوردیدا و لە شیعری نوێشدا، بە تەنیا وشەی بەرد، تاکە وشەیەکە کە لە چوار پیت پێکهاتووە، بەڵام لە کۆنتێکستی دێڕە شیعرەکاندا، واتایەکی فراوان دەبەخشێت:
مەحوی:
بەرد ئەگەر سەر نەشکێنێ، بە چی روو رەنگین کا
کە لە پێ هەڵچەقی، ئەوسا روخی گوڵنارییە خار
شێخ رەزا تاڵەبانی:
سەرو و نەی چین، کە لەگەڵ قامەتی تۆ بێنە نەبەرد
شەکەری خواردووە نەی، سەرو سەری داوە لە بەرد
قانع:
قەت خەفەت ناخۆم بە لۆمەی دوژمن و تانەی رەقیب
میوەڕن، کەی بەرد ئەخا هەرگیز بە داری بێ بەرا؟!
پیرەمێرد:
لقی شۆڕی درەخت میوەی ئەخۆن بێ ئەرکی بەرد و دار
پەڵی بەرد بۆ پەلی بەرزە، لەقەش بۆ سەر پەلی بەردار
جەلال مەلەکشا:
ئیتر تەنانەت کەس نەدەگریا،
وەک وابوو خەڵک بووبوون بە بەرد
وەکو تەتڵەمیران، دەهاتن و دەچوون
هیچ دڵێک کزە و چزەی ئەوینی تێدا نەمابوو
ئەوین مردبوو.
ئەوین بمرێ، دڵیش دەمرێ،
دڵ کە مرد، خۆشەویستیش دەمرێ.
هێمن:
چۆن نەناڵێ، ئەو دڵەی پڕ هەستی من
چۆن لە ئەژنۆ ببنەوە دوو دەستی من
چۆن نەناڵێ، ئەو دڵە ئەنگاوتەیە
بەرد لە بەردی بێتەوە دەنگی هەیە!
شەریف حسێن پەناهی:
وەکوو ئاوی بنی گۆمێ، کە جێمابێ لە رووبارێ
وەکوو بەردی سەری شاخێ، کە دانرابێ لە دیوارێ
من ئەو بەردەی گرفتارم، کە دیلی چینی دیوارم
من ئەو ئاوەی بنی گۆمم، کە جێماوم لە رووبارم!
بەکر عەلی:
ئالێرەدا ئەبم بە خۆڵی سەر رێگا…
ئەبم بە بەرد، ئەبم بە ئاو، بە رەشەبا
گەر بزانم تۆ کە هەر خوێنم ئەڕێژی
فڕێم نادەی، لە پرچەکانتدا ئەمنێژی.
کەژاڵ ئەحمەد:
دیرۆکی ئێمە بەردینە
بۆیە خەونەکانمان بە کوشتار ئاوسن.
من زەمان و خەڵکێکی نوێم دەوێ
زەمانێ کە شاعیربێت و
خەڵکێکیش کە شیعربن.
کورت و پوخت: ئەم بەکارهێنان و رەهەندە جیاوازانەی بەرد ئەوە نیشان دەدەن، کە «بەرد» لە زمانی کوردیدا تەنیا ناوێکی سادە نییە، بەڵکوو کەرەستەیەکی دەوڵەمەندی زمانەوانییە، توانای بەرهەمهێنانی دەیان چەمکی ئەدەبی و زمانەوانی هەیە. ئەم وشانە (نان) و (ئاو) و (بەرد)، کە لە سێ زنجیرە وتاردا باسمان کرد، مەبەستمان لەوەبوو زمانەکەمان، زمانی شیرینی کوردی فرە دەوڵەمەندە، بەمەرجێک ئێمە توانیومانە بەشێکی کەمی تەنیا یەک شێوەزار، کە زاری کرمانجی ناوەڕاستە (سۆرانییە) بە نموونە وەربگرین، ئەگەر سەرجەم شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی بە نموونە وەربگرین و بتوانین بێجگە لە شیعر، ژانرەکانی تری وەک: چیرۆک، رۆمان، شانۆ و پەخشان بەنموونە بهێنینەوە، کە وشەی (بەرد)یان تێدا بەکارهاتووە، ئەوا بەدڵنیاییەوە ئەم باسە گەلێک فراوانتر دەبێت و دەوڵەمەندیی و بەهێزیی زمانەکەمان زیاتر لەلا بەرجەستە دەبێت.
سەرچاوەکان:
– شیعری (ترس)- دیوانی برووسکە چاندن- عەبدوڵڵا پەشێو.
– شیعری (بەردیش یەکدی ماچ دەکەن)- دیوانی یەک خودا و هەزارو یەک رێگە بۆ بەردەرگای ماڵی یار، لەتیف هەڵمەت، (2022)، چاپخانەی کارۆ.
– شیعری (بۆ کچێکی بێگانە)- بەهەشت و یادگار، دیوانی گۆران.
– شیعری (موژدە بێ بۆ خوێندەوار و تێگەیشتووی لاوی کورد)، دیوانی موفتی پێنجوێنی.
– ناڵەی جودایی، دیوانی هێمن موکریانی.
– بەشێک لە دیوانەکانی شاعیرانی کلاسیک.
– دیوانی ملوانکەی شین، شەریف حسێن پەناهی، (2023)، چاپخانەی کارۆ.
– شیعری (دونیا دڵڕەقانە جوانە)- گەڕەکی شاعیران، دلاوەر قەرەداغی.
– شیعری (پەپوولە)- کاسکێتەکەم بسپێرن بە پاییز- بەکر عەلی، (2010)،چاپخانەی کارۆ.
– خەرمانێک لە دەستەواژە و ئیدیۆمی کوردی، زەکییە ڕەشید محەمەد، (2021)،چاپخانەی کارۆ.
– فەرهەنگی گۆران، بەرگی یەکەم، هەردەوێڵ کاکەیی، (2018)، چاپخانەی کارۆ.
– فەرهەنگی هەلاج، ساڵح هەلاج، چاپی یەکەم، (2026)، چاپخانەی کارۆ.
-دیوانی کەژاڵ ئەحمەد، چاپی یەکەم 2006، بەڕێوبەرێتی گشتی چاپ و بڵاوکردنەوەی وەزارەتی رۆشنبیری.
– پەندی پێشینان.
– فەرهەنگی هەمبانە بۆرینە، فەرهەنگی کوردواتەنی، ع. ع. شەونم، فەرهەنگی ئەناهیتا، فەرهەنگی خاڵ.
– پێگەی زانستی چاوگ، مەڵپەڕی کوردی پێدیا، تۆڕی وشەپارێزیی وشەدان، ڤەژینبوکس.
خ.غ
