ژیان عزیز گەردی
پێشەکی: جەوهەری ململانێ و سڕینەوەی سیاسەت
ئەم پرۆژەیاسایەی لە ژێر ناونیشانی “بەهێزکردنی تەبایی نیشتمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی” تورکیا خستیتیەڕوو، لەڕووی پێکهاتەی چەمکسازی و یاساییەوە، هەوڵێکی رێکخراوی دەوڵەتە بۆ کورتکردنەوەی دادپەروەری لە ئاسایشدا و گۆڕینی دۆزێکی نەتەوەیی بۆ مەلەفێکی یاسایی تاوان .
ئەم داڕشتنە نەک هەر لەگەڵ بنەما نێودەوڵەتییەکانی “دادپەروەریی راگواستن” یەکناگریتەوە، بەڵکوو میکانیزمێکی یاسایی بێدەنگە بۆ داماڵینی شکۆی شارستانی و سیاسی لە تێکۆشەران.
١- شیکاریی یاسایی: سەپاندنی سزای راگیراو و “گرتووخانەی بێ دیوار”
لەڕووی تەکنیکی و یاساییەوە، بنەماکانی ماددەکانی ٥، ٦ و ٧ پرۆسەیەک دروستدەکەن کە بە بێبەشکردنی رەها و دانانی مرۆڤ لە حاڵەتی “دڵڕاوکێی یاسایی”دا کۆتایی دێت:
داڕشتنی چەمکی تاوانکاری: بەگوێرەی ماددەی ٢، تێکڕای چالاکییەکان دەخرێنە چوارچێوەی “یاسای رێگری لە دابینکردنی دارایی تیرۆر (یاسای ٦٤١٥)”. بەمەش ئامانج و رەهەندە سیاسییەکەی بزووتنەوەی کورد بە تەواوی رەتدەکرێتەوە.
دواخستنی دادگایی و سزا (٥ تا ١٠ ساڵ): بەپێی ماددەی ٥ و ٦، دواخستنی لێکۆڵینەوە و دادگاییکردن بۆ ماوەی ٥ تا ١٠ ساڵ، بە مانای ئازادبوونی کەسەکە نییە، بەڵکوو راگرتنی سزادانە لەژێر هەڕەشەی بەردەوامدا. تاوانبارکراوان بۆ ماوەی دەیەیەک لەژێر شمشێری جێبەجێکردنی ئۆتۆماتیکیی سزاکەدا دەژین، کە وەک ماوەیەکی تاقیکردنەوەی ئەمنی بەسەریاندا دەسەپێندرێت. کەسێک لەم ماوەیەدا بچووکترین دەربڕینی رای سیاسی بکات، راستەوخۆ دەکەوێتەوە ژێر جێبەجێکردنی سزای سەرەتایی.
هەڵپەساردنی مافە شارستانی و سیاسییەکان (٢ تا ٣ ساڵ): وەک لە ماددەی ٧دا هاتووە، تەنانەت دوای دەربازبوون لە قۆناغەکانی سەرەتاییش، هاوڵاتی بۆ ماوەی چەندین ساڵ لەژێر چاودێریی دادوەریدا دەمێنێتەوە و مافی دەنگدان، خۆکاندیدکردن، و دامەزراندنی لێ دەسەنرێتەوە. ئەمە دروستکردنی چینێک لە “هاوڵاتیی پلە دوو”یە کە لە مافی سروشتیی خۆی داماڵدراوە.
کۆنترۆڵی ئەمنی (رادەستبوون و میت): پرۆسەی تۆمارکردن، رادەستبوون و هەڵسەنگاندنی بەردەوام بە تەواوی رادەستی دەزگا ئەمنییەکان، وەزارەتی بەرگری و دەزگای هەواڵگری (میت) کراوە.
٢– شیکاریی سیاسی: کۆنترۆڵی رەهای ئاسایش و رەتکردنەوەی لایەنی سێیەم
لە روانگەی زانستی سیاسییەوە، ئەم پرۆژەیە بڕیاردانی یەکلاکەرەیە لەلایەن دەسەڵاتی مەرکەزییەوە، چونکە:
بە ئاسایشکردنی تەواوەتیی دۆسیەکە: بەپێی ماددەی ١ و ٨، ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی، دەزگای هەواڵگری (میت) و وەزارەتی بەرگری بڕیار لەسەر جێبەجێکردنی یاساکە دەدەن. ئەنجومەنی جێبەجێکردن بە تەواوی ئۆرگانێکی ئەمنی-سەربازیی دەوڵەتە، بەبێ بوونی هیچ نوێنەرایەتییەکی مەدەنی یان سەربەخۆ.
داخستنی دەرگا بەرانبەر گەرەنتیی نێودەوڵەتی: بەستنەوەی تەواوی پرۆسەکە بە پەرلەمان و دادگاکانی تورکیا، بە تەواوی رەتکردنەوەی رۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکان یان لایەنی سێیەمی نێودەوڵەتییە. بەمەش رێککەوتنەکە هەموو کاتێک لەژێر رەحمەتی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ناوخۆی ئەنقەرەدا دەمێنێتەوە.
٣– شیکاریی نەتەوەیی: ئازاری ژانی گەلێک و دڵنییایی لە راپەڕین
لە روانگەی ئامانج و خواستە نەتەوەییەکانی کوردەوە، ئەم پرۆژەیاسایە نەک هەر دادپەروەری بەدی ناهێنێت، بەڵکوو ستەمێکی داڕێژراوە کە ژانی نەتەوەیی قووڵتر دەکاتەوە:
نەبوونی ئاماژە بە ناسنامە و زمان: لە تەواوی دەقی یاساکەدا، ناوی کورد، زمانی کوردی، زێدی دێرین و دانپێدانان بە مێژووی ئینکارکردندا بوونی نییە. ئەمە ئاشتییەک بەرهەم دەهێنێت کە جەوهەرەکەی خۆڕادەستکردنی بێمەرجە.
داواکردنی لێبوردن بەرانبەر دانپێدانان: لەبری ئەوەی دەوڵەت دان بە هەڵە مێژووییەکانیدا بنێت و داوای لێبوردن لە گەلێک بکات، یاساکە داوا لە کورد دەکات بچێتە بارەگای داواکاری گشتی بۆ پێشکەشکردنی داواکاری لە ماوەی ٦ مانگدا (ماددەی ١١) تا سوودمەند بێت لە “بەخشینی دەوڵەت”.
کۆکراوەی وزەی راپەڕین: یاسای لەم جۆرە کە شکۆی مرۆیی بریندار دەکات، ناتوانێت کۆتایی بە ململانێ بهێنێت. ئەمە تەنها دواخستنی کاتیی تەقینەوەکەیە. کاتێک مافی سیاسی و نەتەوەیی سەرکوت بکرێت، “هۆشیاریی جین و رەچەڵەکی مێژوویی” نەوەکان ئەوەندەی تر رەگ دادەکوتێت و لە داهاتوودا دەبێتە کلیل بۆ هەڵگیرسانی راپەڕینێکی بەهێزتر بەرانبەر دەسەڵاتی داگیرکاری و دەستکەوتە کاتییەکان.
دەرەنجام
ئەم پرۆژەیاسایە رێککەوتننامەی ئاشتی نییە، بەڵکوو بەڵگەنامەێکی یاساییە بۆ بەڕێوەبردنی شکست و کۆنترۆڵکردنی ئەمنیی داهاتووی کورد. تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە ئازاربەخشە پێویستی بە درککردن بەوە هەیە کە کاغەزی داگیرکاران نەخشەی ئاییندە ناکێشێت؛ بڕیاری کۆتایی لای ئەو هۆشیاریی نەتەوەیی و یاساییەیە کە لەسەر زەمینی واقیعدا خاوەندارییەتی خاک، زمان و یادەوەریی باپیران دەپارێزێت.
خ.غ
