ئیڤانۆ عەبدوڵڵا
لە دەوروبەری ئاگرێک لە رووبەری بێدەنگیی گۆڕستانێکی کەرکوکدا، دیمەنێک لە بەکۆمەڵبوون دروستبوو کە تێیدا سنووری نێوان واقیع و وەهم تاریک بوو. ئەو خەڵکەی لە دەوری ئاگرەکە کۆبووبوونەوە، بەرهەمی حاڵەتێک بوون کە تێیدا عەقڵی سەربەخۆ لەکار دەکەوێت و جێگەی خۆی دەداتە وێنە، وەهم و ترسە چێنراوەکانی منداڵی. ئەم رووداوە نیشانەیەکی روونە بۆ کۆمەڵگەیەک کە لە پەروەردەی عەقڵانی، هونەر و جوانی بێبەش کراوە و تەنها بە تۆڵە و سزای گۆڕ گۆشکراوە.
سێگۆشەی خەولێخستنی جەماوەر: ئاین، سیاسەت و مۆڕفینی مەعریفی
ئەم دیاردەیە کاتێک قووڵتر دەبێتەوە کە تێدەگەین جەماوەر بە تەنیا قوربانیی ترسی فۆلکلۆری نین، بەڵکوو دەستکەری هاوبەشی سێگۆشەی ئایین، سیاسەت و خەولێخستنی موگناتیسین.
١. پەیوەندیی ئۆرگانیکیی ئایین و سیاسەت:
سیاسەتی دەستڕۆیشتوو بۆ کۆنترۆڵکردنی جەماوەر بەبێ خەرجکردنی گوژمەی سەرکوتکاری، پێویستی بە پیرۆزییەک هەیە کە عەقڵییەت شەل بکات. لە بەرانبەردا، دامەزراوە نەریتییە ئایینییەکان بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆیان بەتایبەت عیراقێکی دروستکراو کە هەر خۆی ئامانجێتی تاکی کورد داماڵیت لە نەتەوەی خۆی، پۆشاکی رەوایەتی بە دەسەڵاتی سیاسی دەبەخشن. لێرەدا ئایین ناستەمیی گۆڕستان و سزای دواڕۆژ دروست دەکات و سیاسەتیش ئەو ترسە دەکاتە ئامرازی بەڕێوەبردنی رۆژانە.
٢. دیاردەی خەولێخستنی موگناتیسی بەکۆمەڵ
لە دەروونناسیی جەماوەردا، رێبەرانی کۆمەڵایەتی و ئایینی وەک “خەولێخەر” رەفتار دەکەن. ئەوان لە رێگەی دووبارەکردنەوەی بەردەوامیی دروشمی توند، بەکارهێنانی میوزیکی ریتمی ئایینی یان لێدوانە پڕ لە ترس و تۆقاندنەکان، جەماوەر دەخەنە حاڵەتی (ترانس) یان بێهۆشیی کۆمەڵایەتی. کاتێک تاکەکان دەکەونە ئەم حاڵەتەوە، هۆشیاریی رەخنەییان بەتەواوی دەپەکێت و هەموو فەرمان و وەهمێک راستەوخۆ دەچێتە ناو ناخی ناهۆشیارییانەوە.
کۆنترۆڵی جەماوەر لە لۆبۆنەوە بۆ هێگڵ
کتێبی “دەروونناسیی جەماوەر”ی گۆستاف لۆبۆن راستییەکی بە ئازارمان بیردەخاتەوە. کاتێک تاک دەبێتە بەشێک لە کۆمەڵ، بەرپرسیارێتی و بیرکردنەوەی سەربەخۆی دەسڕێتەوە. ئەو جەماوەرەی لە دەوری ئاگرەکەدا وەستابوون، تاوانباری بەئاگایی نین، بەڵکوو قوربانیی هەمان ئەو ترسە بێبڕانەوەیەن کە لە ماڵ و دامەزراوەکاندا پێیان دراوە. لە تێڕوانینی هێگڵیشەوە بۆ مێژوو و دیالێکتیکی عەقڵ، رووداوی لەم جۆرە ئاماژەیە بۆ پەککەوتنی پرۆسەی بە عەقڵانیکردنی کۆمەڵگە، کە تێیدا ترسی سەرەتایی رێگە لە گەشەی هۆشیاریی ئازاد دەگرێت.
تۆڕی دەسەڵاتی نەریتی، ئامرازی داڕشتنی گەمژەیی
لە پشت ئەم دیمەنەوە، کاریگەریی رێبەرە نەریتییەکان لە مەلا، شێخ و دەستڕۆیشتووە کۆمەڵایەتییەکان دەردەکەوێت. ئەم کەسایەتییانە لە رێگەی کورتکردنەوەی پەیامەکان بۆ دروشمی سۆزدار، پیرۆزکردنی دەسەڵاتی خۆیان و سڕینەوەی هونەر و بیرکردنەوەی رەخنەیی، عەقڵی گشتی پەکدەخەن. کاتێک کۆمەڵگە بێبەش دەکرێت لە ئامرازەکانی هۆشیاری، تەنها یەک بژاردەی لە بەمەستدا دەمێنێتەوە: تەسلیمبوون بۆ وەهم و پەیڕەوکردنی کوێرانەی ئەو رێوڕەسمانەی لەسەر بنەمای ترس دامەزراون.
شیکاریی دەروونناسی و مەعریفیی دیاردەکە
فرەنسیس بیکن (وەهمەکانی ئەشکەوت): مرۆڤێک کە لە ئەشکەوتی ترسدا پەروەردە دەبێت، دیاردە ئاساییەکان بە هێزی سەروو- سروشتی دەبینێت و هەوڵی نەهێشتنی دەدات.
ستانلی میلگرام (گوێڕایەڵی بۆ دەسەڵات): تاکەکان لەژێر کاریگەریی نەریتدا دەبنە جێبەجێکاری ئەو ر ەفتارە توندوتیژانەی کە ئەگەر بە تەنیا بن ئەنجامی نادەن.
ئۆرفینگ جەنگیس (مێگەلەبیری): ویستی هاوڕایی بەکۆمەڵ لە دەوری ئاگرەکە، رێگە لە هەر پرسیارکردنێک یان شیکردنەوەیەکی لۆژیکی دەگرێت.
میشێل فوکۆ (سزا و جەستەی بێبەش): بێبەشکردنی جەماوەر لە چێژ و جوانی، جەستەیان تەنها بۆ کاردانەوەی زەبروزەنگ و ترس ئامادەدەکات.
زیگمۆند فرۆید (میکانیزمی دەرپەڕاندن): ئاگری سەر گۆڕەکە سوتاندنی ئەو ترسە ناوەکییانەیە کە لە دەروونیان دایە نەک دەستبەکاربوون بەرانبەر واقیعێکی دەرەکی.
کۆتایی
ئەم رووداوەی کەرکووک زەنگێکی مەترسیدارە. کاتێک ئایین دەبێتە دەرزیی بێهۆشکاری و سیاسەتیش خەولێخەری کۆمەڵایەتی، عەقڵی گشتی دەبێتە ئامرازی یاریپێکردن. ئەگەر ژینگەی پەروەردەیی و فەرهەنگی لە ژێر چاودێریی عەقڵ و هونەردا لە نوێ دانەمەزرێنرێتەوە، عەقڵی کۆمەڵایەتی وەک دیلێکی ترسی منداڵی لە دەوری ئاگرە دەستکردەکاندا دەخولێتەوە و ئامادە دەبێت هەر رۆژێک وەهمێک بکاتە پەرستش.
خ.غ
