تانیا تاهیر
شیکارییەکی پێکهاتەیی بۆ شەرعیەت، سەروەری و ئاسایشی ئابووری
سیستمی سیاسیی عیراق لە قۆناغی پاش ٢٠٠٣دا رووبەڕووی وەرچەرخانێکی بنەڕەتی بووەتەوە لە پەیکەر و شێوازی رەفتاری نوخبەی حوکمڕانیدا. ئەمڕۆ، پاش تێپەڕبوونی زیاتر لە دوو دەیە بەسەر پەسندکردنی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥، دەوڵەتی عیراق لە ناوەڕۆکی پرۆسەیەکی ئاڵۆزی راگوزەریدایە؛ گواستنەوەی دەسەڵات لە «نەوەی یەکەم»ی ئۆپۆزسیۆنی دێرینەوە بۆ «نەوەی دووەم»ی دەسەڵاتی جێبەجێکردن کە لە روانگەی پراکتیکییەوە لە کابینەی بەڕێز سەرۆک وەزیران عەلی زەیدیدا بەرجەستە دەبێت وڵاتەکەی خستووەتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژوویی و جومگەیی.
لەم وتارە شیکارییەدا، بە پشتبەستن بە میتۆدی شیکاریی پێکهاتەیی (Structural Analysis) و لە روانگەی یاسای گشتییەوە، هەوڵدەدەین ئاسۆی حوکمڕانیی ئەم نەوە نوێیە هەڵبسەنگێنین. تەوەرەی سەرەکیی ئەم شیکارییە تیشک دەخاتە سەر سێ بڕگەی بنەڕەتیی دروستکەری ئایندەی دەوڵەتداری لە عیراقدا: شەرعیەتی یاسایی و سیاسی، پاراستنی سەروەریی نیشتمانی و دەستەبەرکردنی ئاسایشی ئابووری. بۆیە ئەم سێ بڕگەیە وەک سێ تەوەری سەربەخۆ شیدەکەینەوە، دواتر دەرەنجام و سیناریۆکانی بەردەم نەوەی دووەم و ئایندەی حکومڕانی لەم روانگەیەوە باسدەکەین:
١/ لە شەرعیەتی دەستوورییەوە بۆ کارامەیی جێبەجێکردن
لە روانگەی یاسای دەستوورییەوە، شەرعیەتی وەرگرتنی دەسەڵات بنەمای راستەقینەی بەردەوامبوونی هەر سیستمێکی سیاسییە. لە عیراقی دوای ٢٠٠٣ نەوەی یەکەم، بە پلەی یەکەم پشتی بە “شەرعیەتی مێژوویی” و رێککەوتنی پێکهاتەکان (التوافقية) دەبەست بۆ رەواکردنی دەسەڵاتەکەی، بەڵام بەهۆی کاڵبوونەوەی ئەو شەرعیەتە مێژووییە لەلای جەماوەر نەوەی دووەم، پەنای بۆ “شەرعیەتیی کارامەیی” بردووە. ئەم نەوەیە هەوڵدەدات لە رێگەی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری، ئاوەدانکردنەوە و بەڕێوەبردنی تەکنۆکراتییەوە رەوایەتیی یاسایی خۆی بەهێز بکات.
بەڵام ئەوەی گرنگە بیزانین لەڕووی تیۆریی یاساییەوە، شەرعیەتیی کارامەیی ناتوانێت جێگرەوەی سەروەریی دەستووری بێت کاتێک دامەزراوەکانی دەوڵەت تووشی شەلەل ببن لە ئەنجامدانی ئەرکە دەستووری و پاراستنی پایەکانی سەروەرییدا.
٢/ پرەنسیپی مۆنۆپۆڵکردنی هێز و ئاڵەنگاریی سەروەریی یاسا
یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی دەوڵەتی یاسایی لە تیۆریی یاسای گشتیدا (بەپێی پێناسەکەی ماکس ڤێبەر و ئۆریۆ) ئەوەیە کە دەوڵەت خاوەنی “مۆنۆپۆڵی ڕەوای هێزی چەکدار” بێت تاوا لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت هیچ هێز و لایەنێک مافی بوونی هێزی چەکداری نییە. ئالێرەدا دەبینین نەوەی دووەمی حوکمڕانی لە عیراق لەبەردەم بەریەککەوتنی ئەگەری جەنگی هەرێمایەتی و فشاری نێودەوڵەتیدایە (بەتایبەت لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە) بۆ داماڵینی چەکی گروپە چەکدارەکان و یەکخستنی بڕیاری ئەمنی.
حکومەت کە بەپێی دەستوور بەرپرسە لە پاراستنی سەروەریی نیشتمانی، بەڵام دەبینین پێکهاتەی سیاسیی ناوخۆیی، رێژەی کاریگەریی هاوپەیمانییەکان مانۆڕدانی یاسایی و ئەمنیی بەرتەسک کردووەتەوە. ئەمەش دەوڵەتی خستووەتە دۆخێکەوە کە ناتوانێت بڕیاری سەروەریی یاسا سەربەخۆ بدات لە کاتی قەیرانە هەرێمایەتییە جەنگییەکاندا. بۆیە نەوەی دووەم رووبەڕووی قەیرانی ئیرادەی سیاسی و پارادۆکسی سەروەریی یاسا دەبێتەوە.
٣/ بە دامەزراوەییکردنی دژایەتیی گەندەڵی و دڵنیایی ئاسایشی ئابووری
لەڕووی ئاسایشی نەتەوەیی و یاسای داراییەوە، ئاسایشی ئابووریی عیراق بەستراوەتەوە بە شەفافییەتی سیستمی بانکی و رێڕەوەکانی دراوەوە. دیاردەیەکی بەرچاو لە سەردەمی نەوەی دووەمدا روویدا ئەویش، گواستنەوەی دۆسیەکانی گەندەڵییە لە چوارچێوەی ململانێی راگەیاندن و رەخنەی شەقامەوە بۆ ناو دەسەڵاتی دادوەری و دادگاکان، ئەگەر بۆ شۆی دەسەڵاتیش بێت ئەمان هەنگاوەکانیان بە کردەیی کرد لە رەخنەوە گواستیانەوە بۆ شەرعیەتی دادوەری. لە هەمان کاتدا بە فشاری نێودەوڵەتی و بەهۆی توندکردنەوەی رێکارەکانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمەریکا و سیستمی بانکیی جیهانی (SWIFT) لەسەر گواستنەوەی دۆلار، نەوەی دووەمی حوکمڕانی ناچار بووە رێکاری یاسایی و کارگێڕیی توندتر بگرێتە بەر بۆ رێگری لە سپیکردنەوەی پارە. لەگەڵ ئەم هەنگاوانەشدا لە حاڵەتی بەردەوامبوونی گۆشەگیریی دارایی یان داخرانی سەرچاوەکانی داهات لە ئەنجامی جەنگدا، سیستمی حکومڕانیی ئەم نەوەیە رووبەڕووی ئیفلاسی دارایی دەبێتەوە، کە ئەمەش شەرعیەتی کارامەیییەکەیان بە تەواوی هەڵدەتەکێنێت.
هەربۆیە، کابینەی عەلی زەیدی (کە لە ئایاری ٢٠٢٦دا وەک نوێنەری نەوەی دووەمی دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەستبەکار بوو) لەبەردەم سێ سیناریۆی سەرەکی و یەکلاکەرەوەدایە.
ئەم سیناریۆیانە ئاراستەی داھاتووی حکومڕانیی ئەم نەوەیە دیاری دەکەن:
سیناریۆی یەکەم: حکومەتی عەلی زەیدی وەک “بەڕێوەبەری قەیران” و قەڵغانێکی تەکنۆکراتی بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی نوخبەی سیاسیی دێرین (نەوەی یەکەم) دەمێنێتەوە. حکومەت سەرنجی سەرەکی دەخاتە سەر پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری، بەڕێوەبردنی تەکنۆکراتی، جووڵاندنی دۆسیەکانی گەندەڵی لە دادگاکاندا بۆ رازیبوونی شەقام، بەڵام بێ ئەوەی دەستکاریی بنەمای دەسەڵاتی سێبەر و پێکهاتەی گرووپە چەکدارەکان بکات. کە ئەمەش هاوکاردەبێت بۆ پاراستنی سەقامگیرییەکی رووکەشیی کاتی، بەڵام لە واقیعدا سیستمەکە رووبەڕووی داخورانی بەردەوام و لەدەستدانی شەرعیەت دەبێتەوە.
سیناریۆی دووەم: داڕمانی دارایی و سیاسیی خێرا بەهۆی تەقینەوەی ململانێ هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان؛ ورد و روونتر (ئەمەریکا -ئێران) یان توندبوونی سزاکانی گەنجینەی ئەمەریکا. خۆ ئەگەر حکومەت نەتوانێت رێڕەوەکانی دراو کۆنترۆڵ بکات یان رێگە لە بەکارهێنانی خاکی عیراق بۆ ململانێ هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان بگرێت، گۆشەگیریی دارایی و سزاکانی ئەمەریکا قووڵتر دەبنەوە. لە ئەنجامدا ئیفلاسی دارایی حکومەت روودەدات. هەربۆیە نەبوونی توانای پێدانی مووچە و خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان، کە شەرعیەتە کارامەیییەکەی زەیدی بە تەواوی هەڵدەتەکێت و دەبێتە هۆی کەوتنی خێرای کابینەکەی.
سیناریۆی سێیەم: بەکارهێنانی قەیرانە نێودەوڵەتی و ئابوورییەکان وەک گوشاری ئەرێنی بۆ بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت. لەم سیناریۆیەدا دەبێت سەرۆک وەزیران دەستوور و دەسەڵاتی دادوەری بەکاربهێنێت بۆ سەپاندنی مۆنۆپۆڵکردنی هێز بەسەر گرووپە چەکدارەکاندا و برەودان بە شەفافییەتی دارایی بێ چاوپۆشیکردن. بە ئامانجی تێپەڕاندنی قۆناغی راگوازەر و تۆکمەکردنی سەروەریی دەوڵەت، بەڵام ئەم سیناریۆیە پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسیی ئێجگار بەهێز و رووبەڕووبوونەوەی ناوخۆیی هەیە.
لە دەرەنجامدا دەتوانین بڵێین ئەگەر «نەوەی دووەم» نەتوانێت لەم دەرفەتە کاتییەدا لە بەرانبەر گرووپە چەکدارەکان و ناکۆکییە ناوخۆییەکاندا بڕیاری یاسایی و سەروەرییانە لەسەر مۆنۆپۆڵکردنی هێز بدات، ئەوا مۆدێلی «بەڕێوەبردنی کاتیی قەیران» لەژێر کێشکردنی شەپۆلی داڕمانی ئابووری و بەریەککەوتنی جەنگدا هەڵدەتەکێت. بەمەش تەمەنی سیاسییان تەنها وەک «قۆناغێکی راگوزەری کاتی» لە مێژووی دەوڵەتی عیراقدا تۆمار دەکرێت و هیچیتر.
*مامۆستای زانکۆ
خ.غ
