داڕشتنەوەی نەخشەی خوێن و جوگرافیا: پشتێنەی ئیداری- مەزهەبی و ستراتیژیی نوێی سڕینەوەی کەرکوک
ژیان عزیز گەردی
پێشەکی: جەنگی بێدەنگ لە ناوچە دابڕێنراوەکان
لە ئەدەبیاتی سیاسی و جیۆپۆلەتیکدا، دەستکاریکردنی سنوورە ئیدارییەکان بە مەبەستی گۆڕینی هاوسەنگیی هێز، وەک «شەڕی بێدەنگ» دەناسرێت. ئەوەی ئێستا لە ناوچە دابڕێنراوەکانی باشووری کوردستان و بەتایبەت لە دەوروبەری کەرکوک بەڕێوە دەچێت، تەنها هەنگاوێکی ئیداریی سادە یان رێکخستنەوەی خزمەتگوزارییەکان نییە؛ بەڵکوو قۆناغێکی پێشکەوتووی ئەندازیاریی جیۆپۆلەتیکی و دیمۆگرافییە بۆ بڕینی دەمارە ژیارییەکانی نەتەوەی کورد لەسەر خاکی مێژوویی خۆی.
پڕۆژەی جیاکردنەوەی ناوچەکانی (داقووق و تازە خورماتوو) لە پارێزگای کەرکوک و بەستنەوەیان بە زنجیرەی (دوزخورماتوو، ئامرلی و قەرەتەپە) تا دەگاتە تەلعەفەر، نەخشەیەکی پێشبینکراوە بۆ سڕینەوەی یەکجارەکیی بەڵگەنامە دەستوورییەکان و سەپاندنی «ئەمری واقع»ێکی نوێ لە ناوچەکەدا.
١- ئامانجە ژیوستراتیژییەکان: تێکشکاندنی بەستەری نەتەوەیی
ئەم داڕشتنە ئیدارییە نوێیە لەسەر دوو ستوونی سەرەکی وەستاوە کە هەردووکیان ئاسایشی نەتەوەییی کورد دەکەنە ئامانج:
دروستکردنی «پشتێنەی دابڕکەر»: بە تێپەڕبوونی ئەم ئیدارە نوێیە لە داوێنی چیاکانی حەمرین و بەیەکەوەبەستنی ئەم ناوچانە، دیوارێکی جوگرافی و ئیداری لەنێوان هەرێمی کوردستان و قووڵایی خاکی کەرکوک و گەرمیاندا دەکێشرێت. ئامانجی سەرەکی پچڕاندنی بەستەری سروشتی و مێژوویی کوردە لەگەڵ جوگرافیا بەپیت و دەوڵەمەندەکەی نەوت و کشتوکاڵ.
تێپەڕاندنی قەیرانی دەستوور و پەکخستنی مادەی ١٤٠: لە بری جێبەجێکردنی قۆناغەکانی مادەی ١٤٠ی دەستووری عیراق (ئاساییکردنەوە، سەرژمێری، راپرسی)، دەسەڵاتدارانی بەغدا و رەوتە ناوچەیییەکان دەیانەوێت لە رێگەی گۆڕینی نەخشەی ئیدارییەوە، جۆگرافیای کەرکوک هێندە بچووک و دابڕاو بکەنەوە کە جێبەجێکردنی دەستوور بێمانا بێت و مافی کورد وەک کەمینەیەکی پەراوێزخراو لێ بکرێت.
٢- کۆریدۆری مەزهەبی؛ گۆڕینی سەپێنراوی نەخشەی ناوچەکە
رەهەندی هەرە مەترسیداری ئەم پرۆژەیە، هەوڵدانە بۆ دروستکردنی «کۆریدۆرێکی جیۆ- سیاسی و مەزهەبی» لە سەرانسەری ناوچە دابڕێنراوەکاندا. ئەم هێڵە جوگرافییە ستراتیژییە لە رێگەی زنجیرەیەک گۆڕانکاریی کارگێڕیی و دیمۆگرافییەوە ئاراستە دەکرێت؛ بەشێوەیەک کە لە دیالەوە دەس پێدەکات، بە ناوچەکانی قەرەتەپە و ئامرلیدا تێپەڕدەبێت، پاشان بەرەو دوزخورماتوو، داقووق و تازە لە پارێزگای کەرکوک و سەلاحەدین درێژ دەبێتەوە، تاوەکو لە کۆتاییدا دەگاتە دەشتی نەینەوا و تەلعەفەر.
دەرئەنجامی سەرەکیی ئەم رێڕەوە جیۆ- سیاسییە، دروستکردنی پشتێنەیەکی ئاسایشی و مەزهەبیی جیاکەرەوەیە. ئەم پشتێنەیە بە کردەیی کار بۆ پچڕاندنی بەستەر و پەیوەندیی جوگرافیی بەردەوامی کوردستان و دابڕینی شارە سەرەکییەکانی لە قووڵایی مێژوویی و نەتەوەیی خۆیان دەکات.
خاڵی جەوهەری: درووستکردنی ئەم هێڵە تەنها دەستکارییەکی نەخشەیی ئاسایی نییە، بەڵکوو درووستکردنی واقیعێکی تازەی دیمۆگرافییە بە مەبەستی گۆڕینی یەکجارەکیی سەنگ و سەنگەری سیاسی لە ناوچە دابڕێنراوەکاندا.
ئەم رێڕەوە جوگرافییە چەند ئامانجێک دەپێکێت:
قەدەغەکردنی بەستەر لەنێوان ناوچە سوننەنشینەکان: درووستکردنی کەلێن و دابڕان لەنێوان جوگرافیای دیالە، سەلاحەدین و نەینەوا.
چەسپاندنی هەژموونی مەزهەبی: گەیاندنی دەسەڵاتی ئیداری و سەربازیی هێزە مەزهەبییەکان بە ناوچە ستراتیژییەکانی باکووری عیراق.
گۆڕینی دیمۆگرافیای رەنگاڵەیی کەرکوک: تێکدانی هاوسەنگیی مێژوویی نێوان پێکهاتەکان و هێنانەکایەی هەرێم یان پارێزگایەکی درووستکراو بە ئایدۆلۆژیایەکی سەپێنراوەوە.
٣- لێکەوتەکان و بێدەنگیی ستراتیژی
بێدەنگیی ناوەندە سیاسییەکان و دامەزراوە فەرمییەکانی هەرێمی کوردستان بەرانبەر ئەم جووڵە مەترسیدارانە، هەڵەیەکی مێژووییە کە باجەکەی لە داهاتوودا بە لەدەستدانی یەکجارەکیی سەروەریی خاکی کوردستان دەدرێت.
خۆشخەیاڵیی سیاسی و سەرقاڵبوون بە ململانێ ناوخۆییەکان وادەکات کە نەخشەی ناوچەکە لە غیابی کورددا بنووسرێتەوە. هەروەک چۆن مێژووی پەیماننامەکانی «لۆزان» و «جەزائیر» نیشانیانداوە، بێدەنگیی بەرانبەر «نیوە چارەسەری» یان گۆڕانکاریی ئیداریی بچووک، رێگەخۆشکەر دەبێت بۆ کارەساتی گەورەتری وەک ئەنفال و تەعریب لە ژێر بەرگی نوێدا.
کارت و رێکاری یاسایی: بەکارهێنانی یاسا و دەستووری عیراق بۆ رەتکردنەوەی بڕیارە نادەستوورییەکان.
فشاری پەرلەمانتاران: یەکدەنگیی رێنۆێنەکانی کورد لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق.
دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی: گەیاندنی دەنگ و هاووڵاتیبوون بەرانبەر بڕیارە یەکلایەنەکان بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.
یەکدەنگیی نەتەوەیی: درووستکردنی بەرەیەکی هاوبەشی جەماوەری و سیاسی لەسەر ئاستی سەرتاسەری.
کورتەی بابەت: بێدەنگی لە هەمبەر گۆڕینی کارگێڕیی و دیمۆگرافی، سەرمایەی مێژوویی و جوگرافی خاوەن زەوی لەناو دەبات. هەر بۆیە کردەی بەپەلەی سیاسی، یاسایی و دیپلۆماسی مەرجی بنەڕەتیین بۆ پاراستنی ناسنامەی ئەو ناوچانە.
لە روانگەی یاسایی و دەستووری، پشتڕاستکردنەوەی ئەم هەنگاوە لەسەر چەند بنەمایەکی بەهێز راوەستاوە:
١- بنەما دەستوورییەکانی داواکە
ماددەی ١٤٠ی دەستوور: دەستووری عیراق بەڕوونی ئاماژە بەوە دەکات کە چارەسەرکردنی رەوشی ناوچە کێشەلەسەرەکان پێویستی بە ئەنجامدانی سێ قۆناغ هەیە: (ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و راپرسی). هەر دەستکارییەکی سنووری کارگێڕی، گۆڕینی دیمۆگرافی یان درووستکردن و هەڵوەشاندنەوەی ناحیە و قەزایەک بەر لە جێبەجێکردنی قۆناغەکانی ماددەی ١٤٠، پێچەوانەی دەستوورە.
ماددەی ١٤٣ی دەستوور: ئەم ماددەیە کارپێکردنی بڕیارەکانی رژێمی پێشوو و گۆڕانکارییە ئیدارییەکانی بەستووەتەوە بە رێکارەکانی ماددەی ١٤٠، بۆیە درێژەپێدان بە هەمان سیاسەتی گۆڕینی سنوورەکان لە رێگەی بڕیاری سیاسیی ئیدارەی ناوەندی یان پارێزگاکانەوە نادەستوورییە.
رەتکردنەوەی بڕیارە یەکلایەنەکان: هەر رێوشوێنێک کە بێ رەزامەندی و بەشداربوونی لایەنە پەیوەندیدارەکان و دانیشتووانی رەسەنی ناوچەکە بڕیاری لێ بدرێت، لە دادگای فیدراڵییەوە قابیلی تانەلێدانە.
٢- بایەخی هاوکاتی ئەم هەنگاوە
درووستکردنی رێگریی یاسایی: تۆمارکردنی داوا لە دادگای فیدراڵی، فشارێکی یاسایی راستەوخۆ دەخاتە سەر حکومەتی فیدراڵ و پارێزگاکان بۆ راگرتنی کاتیی جێبەجێکردنی ئەو بڕیارانە تا کاتی یەکلاکردنەوەی دادگا.
بەڵگەدارکردنی پێشێلکارییەکان: تەنانەت ئەگەر دادگا بڕیارێک لە بەرژەوەندیی هەرێمیش نەدات، تۆمارکردنی داواکە و بەڵگەکان وەک بەڵگەنامەیەکی فەرمیی دەستووری لە مێژووی پەیوەندییەکانی هەرێم و بەغداد دەمێنێتەوە و دەکرێت لە کۆڕبەند و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەکگرتووەکان و دادگای نێودەوڵەتی سوودی لێ ببێنرێت.
٣- هەنگاوە تەواوکارییەکان
بۆ ئەوەی ئەم داوایە بەهێزت بێت لە دادگای فیدراڵی، پێویستە:
تیمی یاسایی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی: پێکهێنانی تیمێکی شارەزای یاسایی لە شارەزایانی دەستوور و یاسای ئیداری.
پشتبەستن بە نەخشە مێژووییەکان: کۆکردنەوەی تەواوی بەڵگەنامە و نەخشە کارگێڕییەکانی پێش گۆڕانکارییە دیمۆگرافییەکان.
هاوئاهەنگی پەرلەمانتاران: هاوکاریکردنی تیمی یاسایی لەگەڵ فراکسیۆنە کوردستانییەکان لە پەرلەمانی عیراق بۆ خستنەڕووی بەڵگەی زیاتر لەناو پەرلەماندا.
خ.غ
