مەودا میدیا-
لە 11ی سێپتەمبەری ساڵی 2001، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا رووبەڕووی گەورەترین و خوێناویترین هێرشی تیرۆریستی لە مێژووی خۆیدا بووەوە، ئەم رووداوە نەبووە هۆی گۆڕینی نەخشەی سیاسیی ئەمەریکا بە تەنها، بەڵکو گۆڕانکاریی جەوهەریشی لە سیستمی ئاسایش و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی تەواوی جیهاندا دروست کرد.
یەکەم: چۆنییەتی روودان و کاتەکانی هێرشەکە:
لە بەرەبەیانی ئەو رۆژەدا، 19 تیرۆریستی سەر بە رێکخراوی ئەلقاعیدە توانییان کۆنترۆڵی چوار فڕۆکەی نەفەرهەڵگری مەدەنیی بگرنە دەست کە لە فڕۆکەخانە جیاوازەکانی ئەمەریکاوە فڕیبوون:
1- تاوەرە دووانەکانی سەنتەری بازرگانیی جیهانی (نیویۆرک): دوو لە فڕۆکە رفێنراوەکان (گەشتی 11ی American Airlines و گەشتی 175ی United Airlines) کێشران بە تاوەرەکانی باکوور و باشووری سەنتەری بازرگانیی جیهانیدا کە بەهۆی بەهێزی پێداکێشانەکە و ئاگرکەوتنەوەی سووتەمەنی فڕۆکەکان، هەردوو تاوەرەکە دوای کەمتر لە دوو کاتژمێر بەتەواوی رووخان.
2-بینای پێنتاگۆن (ڤیرجینیا): فڕۆکەی سێیەم (گەشتی 77ی American Airlines) کێشرا بە باڵی ڕۆژئاوای بینای پێنتاگۆن (وەزارەتی بەرگریی ئەمەریکا) لەنیزیک واشنتۆن.
3-کەوتنەخوارەوە لە پێنسلڤانیا: فڕۆکەی چوارەم (گەشتی 93ی United Airlines) دوای ئەوەی سەرنشینەکانی بەرهەڵستی رفێنەرەکانیان کردەوە، پێش ئەوەی بگاتە ئامانجە دیاریکراوەکەی (بەپێی زانیارییەکان کاپیتۆڵ یان کۆشکی سپی بوو) لە کێڵگەیەک لە نزیک شانکمسڤیل لە ویلایەتی پێنسلڤانیا کەوتەخوارەوە.
دووەم: زیانە گیانی و ماددییەکان:
1- قوربانیان: لەم هێرشانەدا (دوو هەزار و 977 کەس) گیانیان لەدەستدا (جگە لە 19 هێرشبەرەکە)، قوربانییەکان لە زیاتر لە 90 وڵاتی جیاوازەوە بوون و زیاتر لە 400 کەسیان لە هێزەکانی ئاگرکوژێنەوە و پۆلیس بوون کە بەپەلە چووبوونە شوێنی رووداوەکە.
2- برینداران و کاریگەرییە تەندروستییەکان: هەزاران کەسی تر بریندار بوون، لە ساڵانی دوای رووداوەکەدا هەزاران کەس لە بەشداربووانی رزگارکردن و دانیشتووانی ناوچەکە بەهۆی هەڵمژینی تۆز و ماددە ژەهراوییەکانی سەنتەری بازرگانی تووشی نەخۆشییە درێژخایەنەکان و شێرپەنجە بوون.
3-زیانی ئابووری: زیانی ئابووری راستەوخۆ بە دەیان ملیار دۆلار خەمڵێنرا، جگە لە داڕمانی بەهای پشکەکان و وەستانی کاتیی گەشتە ئاسمانییەکان لە سەرانسەری جیهاندا.
سێیەم: ئەنجامدەرانی هێرشەکە:
ئەم هێرشانە لەلایەن رێکخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدەوە رێکخرابوون کە ئەوکات لەلایەن (ئوسامە بن لادن)ەوە سەرۆکایەتیی رێکخراوەکە دەکرا، ئامانجی سەرەکییان لێدانی هێما ئابووری، سەربازیی و سیاسییەکانی ئەمەریکا بوو، دوای ساڵانێک لە بەدواداچوون، لە ساڵی 2011دا (بن لادن) لەلایەن هێزە تایبەتەکانی ئەمەریکاوە لە پاکستان کوژرا.
چوارەم: دەرئەنجام و کاریگەرییە جیهانییەکان:
1- راگەیاندنی جەنگی دژبە تیرۆر: حکومەتی ئەمەریکا بە سەرۆکایەتیی (جۆرج دەبلیوو بوش) هاوپەیمانییەکی نێودەوڵەتیی پێکهێنا و لە تشرینی یەکەمی 2001دا هێرشیکردە سەر ئەفغانستان بۆ رووخاندنی دەسەلاتی تاڵیبان کە داڵدەی ئەلقاعیدەی دەدا.
2- تووندکردنەوەی ئاسایشی گەشتوگوزار: رێوشوێنەکانی گەشتکردن لە فڕۆکەخانەکانی جیهاندا بەتەواوی گۆڕدران، دامەزراندنی ئاژانسی TSA لە ئەموریکا، گۆڕینی دەرگای کابینەی فڕۆکەوانەکان بۆ دەرگای دژە گوللە، و پشکنینی زۆر تووند لە فڕۆکەخانەکاندا بوونە بڕیاری بەپەلە.
3- گۆڕانکاریی لە یاساکانی ئاسایش: لە ئەمەریکا یاسای (Patriot Act) پەسەندکرا کە دەسەڵاتی فراوانی بە دەزگا ئاسایشییەکان دا بۆ چاودێریکردن و بەدواداچوون، ئەمەش دیبەیتێکی گەورەی لەسەر مافەکانی مرۆڤ و تایبەتمەندێتی تاوەکو (individual) لە سەرانسەری جیهاندا دروست کرد.
رووداوەکانی 11ی سێپتەمبەر وەک یەکێک لە وەرچەرخانە گەورەکانی مێژووی هاوچەرخ دەمێننەوە، کە نەک تەنها سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریکا، بەڵکو پەیوەندییەکانی ڕۆژئاوا لەگەڵ جیهانی ئیسلامی و چەمکی ئاسایشی نێودەوڵەتیشیی بەتەواوی گۆڕی.
ب ح
