فەرمان حسێن دەروێش
کورد: مانیفێستۆی نەتەوەیەک کە مانا دەخولقێنێت.
گەشتێک لە ناوجەرگەی جینۆسایدەوە بۆ لوتکەی مرۆڤایەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کە مێژووەکەی بە مەرەکەبی ئایدۆلۆژیا توندڕەوەکان و خوێنی ململانێی دەسەڵات نووسراوەتەوە. کورد تەنیا نەتەوەیەک نییە بۆ خاکێک بگەڕێت، بەڵکوو تاقە کۆمەڵگەیەکە کە توانیویەتی “مانا” بۆ چەمکە باوەکان بگۆڕێت. کورد تەنیا قوربانیی جوگرافیا نییە، بەڵکوو داڕێژەرەوەی ناسنامەیەکی نوێیە، کە تێیدا ئازار دەبێتە داهێنان و مەرگ دەبێتە سەرچاوەی ژیان.
1. خاک: لە “زەوییەکی فرۆشراو” داگیرکراو و پارچەپارچەکراوەوە بۆ “نیشتمانێکی رۆحی”. کاتێک داگیرکەران ویستیان لە رێگەی جینۆسایدەوە کورد لە خاکەکەی داببڕن، پەیوەندیی کورد و خاک واتایەکی قووڵتری وەرگرت. خاک لای کورد تەنیا جوگرافیا و سنوور نییە، بەڵکوو “پەناگەی ناسنامەیە”. بۆ زۆربەی نەتەوەکانی دەوروبەر، خاک بریتییە لە “موڵک”، “هێز” و “سەروەری”، بەڵام لای کورد، خاک گۆڕدراوە بۆ رەگەزێکی بوونی. کاتێک کورد دەڵێت “چیاکان تاقە دۆستی ئێمەن”، ئەمە تەنیا گوزارشتێکی سۆزداری نییە، بەڵکوو گۆڕینی سروشتە بۆ هاوسەنگەر و پەناگە.
خاک لای کورد مانای “بەردەوامی” دەگەیەنێت؛ ئەو شوێنەی کە تێیدا مردنیش شێوازێکە لە رەگداکوتان. واتا نوێیەکە: کورد مانا و پیرۆزییەکی بە خاک بەخشیوە کە لە چەمکی “دەوڵەت”ی کلاسیکی گەورەترە. خاک بووەتە ئەو شوێنەی کە تێیدا مرۆڤی کورد دەتوانێت بە زمانی دایکی هاوار بکات و مێژووی خۆی تێدا بپارێزێت، ئەمە “نیشتمانێکە لە سەروو مەرگەوە”. کورد خاکی وەک باوەشێک دەوێت و دەناسێنێت بۆ پاراستنی جیاوازییەکان، نەک وەک دیوارێک بۆ دابڕان.
کوردستان لێرەدا تەنیا جوگرافیا نییە، بەڵکوو پارچەیەکە لە جەستە و رۆحی هەر کوردێک.
2. جینۆساید: (تاقیگە) کیمیاگەریی گۆڕینی خۆڵەمێش بۆ هیوا.
لە فەرهەنگی سیاسیی جیهاندا، جینۆساید کۆتایی چیرۆکە، بەڵام لای کورد بووەتە سەرەتایەکی نوێ. کورد توانیی چەمکی “قوربانیبوون” تێپەڕێنێت و بیکاتە “بەرگرییەکی چالاک”.
کورد واتایەکی نوێی بە جینۆساید دا: بۆ زۆرێک لە گەلانی جیهان، جینۆساید خاڵی کۆتایی و شکستی مێژووییە، بەڵام لای کورد، ئەم کارەساتە واتایەکی پێچەوانەی وەرگرت و توانی جینۆساید لە “برینێکی بێدەنگ”ەوە بگۆڕێت بۆ “وزەیەک بۆ مانەوە”.
واتا نوێیەکە: جینۆساید لای کورد چیتر تەنیا مێژوویەکی پڕ لە گریان نییە، بەڵکوو بووەتە پاساوی ئەخلاقی و یاسایی بۆ داواکردنی ئازادی. کورد سەلماندی کە دەکرێت لەناو “سوتماک”دا نەتەوەیەک لەدایک ببێتەوە کە چیتر قبووڵی ناکات تەنیا “قوربانی” بێت، بەڵکوو دەبێتە “بەرگریکار”.
هەڵەبجە و ئەنفال نەبوون بە کێلی قەبران، بەڵکوو بوون بە بزووێنەری ویستێکی پۆڵایین، ئەمە “کیمیاگەریی کوردییە”: گۆڕینی ژەهر بۆ هیوایەکی بێکۆتایی و گۆڕینی شوێنەواری برین بۆ نەخشەی رێگەی ئازادی.
3. نەتەوە: ناسنامەیەکی مرۆیی لە جیهانێکی پڕ لە رق.
لەکاتێکدا ناسیۆنالیزم لە ناوچەکەدا زۆر جار بە مانای یەکڕەنگی و سڕینەوەی ئەوانی تر دێت، کورد واتایەکی “فراوان” و “مرۆیی” بە نەتەوە داوە.
نەتەوە، لای کورد واتە مافی بوون، واتە “مافی هەناسەدان”.
کورد، نەتەوەخوازییەکی بەرهەم هێناوە کە تێیدا رەگەزپەرستی جێگەی نابێتەوە. ئەم نەتەوەیە، لە ناوجەرگەی شەڕدا باسی “پێکەوەژیان” دەکات؛ لەناو گەمارۆدا باسی “دیموکراسی” دەکات.
کورد مانا و واتای نەتەوەی لە “رەگەزپەرستی” پاک کردەوە، چونکە کورد خۆی قوربانیی ناسیۆنالیزمی توندی دەوروبەر بووە. نەتەوەخوازیی کوردی، زیاتر رەهەندێکی مرۆیی و فەرهەنگی وەرگرتووە.
واتا نوێیەکە: نەتەوە لای کورد واتە “پێکەوەژیان”. لەکاتێکدا ناوچەکە لەناو توندڕەویدا دەکوڵێت، کورد توانیویەتی مۆدێلێک بخاتە روو کە تێیدا ئایینەکان لەبری شەڕ، دەبنە موزایکێکی جوان بۆ دەوڵەمەندکردنی ناسنامەی نەتەوەیی.
ئەمە ئەو واتا نوێیەیە کە کورد بە جیهانی داوە: دەکرێت نەتەوە بیت و لە هەمان کاتدا کراوەترین کۆڵەگەی پاراستنی بەها مرۆییەکان بیت.
4. ئایین و پێکەوەژیان: موزایکێک لەناو دەریای توندڕەویدا.
لەکاتێکدا رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەناو جەنگی تائیفی و ئایینیدا دەکوڵێت، کەچی کوردستانی کردووەتە “دوورگەی ئارامی”. کورد واتایەکی نوێی بە ئایین دا؛ ئایین لای کورد نەک هەر نەبووەتە کەرەستەی توندوتیژی، بەڵکوو بووەتە مایەی لێبووردەیی.
لە کوردستاندا مزگەوت و کەنیسە و پەرستگەکانی ئێزدی و کاکەیی… تەنیا دیوار نین، بەڵکوو سەلمێنەری ئەو راستییەن کە “خودا” لای کورد مانای خۆشەویستی و قبوڵکردنی ئەوی ترە. کورد توانیویەتی نەتەوەییبوون و ئایینداری بە جۆرێک تێکەڵ بکات، کە مرۆڤایەتی لە سەرووی هەموو شتێکەوە بێت.
5. گەنجان: پاسەوانانی مانیفێستۆی ژیانەوە.
گەنجی کورد، ئەمڕۆ ئەو هێزەیە کە ناهێڵێت مێژووی جینۆساید ببێتە مایەی بێهیوایی، ئەوان لە رێگەی زانست، هونەر و دیپلۆماسییەوە، خەریکی داڕشتنەوەی مانا نوێیەکانن، ئەوان سەلماندیان کە دەکرێت لە مێژوویەکی پڕ لە خوێنەوە، داهاتوویەکی پڕ لە “ئەفراندن” بەرهەم بهێنرێت؛ پاسەوانانی مانا و نەوەی راپەڕین.
گەنجانی کورد، تەنیا نەوەیەکی نوێ نین، بەڵکوو “بەڵێندەرانی داهاتوون”. ئەوان لەناو تەکنەلۆژیا و جیهانگیریدا ناسنامە و کولتووری خۆیان ون نەکرد، بەڵکوو نوێیان کردەوە. گەنجی کورد ئەمڕۆ بە زمانە زیندووەکانی جیهان باسی “ماف” دەکات و بە هونەر و زانست و داهێنان، جەنگی مانەوە دەکات. ئەوان ئەو وزە بێکۆتاییەن کە ناهێڵن چەمکی خاک و نەتەوە لەناو پەڕتووکە کۆنەکاندا بمێنێتەوە، بەڵکوو دەیخەنەوە ناو کایەکانی ژیانی هاوچەرخ.
گەنجی کورد سەلماندی کە دەکرێت مۆدێرن بیت و لە هەمان کاتدا “پێشمەرگە”ی پاراستنی مانا بیت.
دەرەنجام: کورد وەک ویژدانی زیندووی مێژوو.
کورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەلماندی کە هیچ هێزێک ناتوانێت گەلێک بشکێنێت کە “مانا”ی لای خۆی بێت. کورد تەنیا نەتەوەیەک نییە لەسەر نەخشە، بەڵکوو ئیرادەیەکی گەردوونیی مرۆڤە بۆ رەتکردنەوەی ژێردەستەیی.
ئەمڕۆ کوردستان تەنیا ناوێکی جوگرافی نییە، بەڵکوو قوتابخانەیەکی فەلسەفییە؛ فێرمان دەکات چۆن لەناو ئازاردا، جوانیی بەرهەم بهێنین و چۆن لەناو وێرانەی جینۆسایددا، کۆشکێکی پۆڵایین بۆ کەرامەتی مرۆڤ بونیاد بنێین.
کورد واتای دا بە “خاک” وەک ژیان، “جینۆساید” وەک بەرگری، و “نەتەوە” وەک ماڵی هەمووان.
کورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ویژدانێکی زیندووە؛ نەتەوەیەک کە فێری کردین چۆن لەناو وێرانەدا کۆشک بونیاد بنێین و چۆن لەناو خۆڵەمێشی جینۆسایددا، واتایەکی بەرز و پیرۆز بە “مرۆڤبوون” ببەخشین. کوردستان ئەمڕۆ تەنیا ناوێکی جوگرافی نییە، بەڵکوو مانیفێستۆی ئەو گەلانەیە کە بڕیاریان داوە لە سەروو مەرگەوە بژین.
