عیماد ئەحمەد

عیماد ئەحمەد

چیرۆكێك لە جەلەوە (3)

جارێکیتریش یادەوەرییەكان ده‌مبه‌نه‌وه‌ بۆ جەلەوە،  مێشکم ئەوەندە پرە لە جەنجاڵی رووداو و بەسەرهاتەكانی ئه‌و گه‌ڕه‌که،‌ که ‌ئه‌وکات جیهانێکی سه‌یر و ژیان تیایدا یه‌کجار ساده‌ بوو، به‌ڵام پڕ له‌ جوڵه‌ و کاراکته‌ری جیاجیا بوو، بەجۆرێک‌ خەریكە بەئاسانی نه‌توانم جیایان بکەمەوە، رووداوەکانی جەلەوە، هەموو بەیەکەوە  وەکو هەنگ هێرش ده‌که‌ن بۆ سەر شانەکانی مێشكم، به‌ڵام‏‎  زۆر گرانە بتوانم هەموو یادگارەكانی ئەو رۆژگارە شەن و کەو بکەم هه‌ندێ له‌و چیرۆکانه‌ بڵاوبكەمەوە (لا یكلف اللە نفسا إلا وسعها )، بۆیە بە دڵ داوای لێبوردن لە وانە دەكەم، كە نەمتوانیوە باسیان بكەم.

‏‎ لەم زنجیرەدا ئەم چیرۆکە، كە یادەوەری و بەسەرهاتی كاك سالم-ە خۆی سه‌پاند و ناچار بووم باسی بکه‌م، هیوادارم ببێتە مسكی ختامی ئەم چیرۆكەی جەلەوە.

‏سالم نەجم کەریم محەمەد سەعید ‌حاتم‌، باپیرە گەورەی خەزنەداری فه‌رمانگه‌یه‌کی حکومی بوو لە سەردەمی عوسمانیدا، سالم لە ساڵی (1939) لە جەلەوە لەدایكبووه‌، باوکی چەخماخساز بو، لە ساڵی (1944)  بەهۆی بزێوی و دەستێوەردانی سەرکێشانەی سالم لە کاری باوکی و لە کاتی دروستکردنی فیشەک بۆ چەکی تاپر، دەبێتە هۆی تەقینەوەی بارووتی بەردەستیان، بەمەش باوکی دەستبەجێ گیان له‌ده‌ست ده‌دات و خۆیشی بەسەختی بریندار دەبێت و دەستی راستی تا نیوەی مەچەکی دەقرتێت و چاوێکی کوێر و ئەوەیتریش بە خستی بریندار دەبێت.

‏‎بەم رووداوە ژیانی سالم ده‌بێته‌ کاره‌سات و بەدبەختی تا دوا چرکەی ژیانیشی لێینابێته‌وه‌، كە بێ باوک و هه‌تیو دەکەوێت و ژیانی تاریک وتاڵ و داهاتووی نادیار و لیڵ ده‌بێت، بەڵام ئەم چەتون و سەرکێشە سه‌ره‌ڕای ئه‌م مه‌رگه‌ساته‌ش بێ ئومێد نابێت و شه‌ڕ له‌گه‌ڵ چاره‌نوس ده‌کات و زەمەن بە شێوەیەک لە شێوەکان ھاوتەریب بە باری ناهەموواری خۆی ده‌گونجێنێت.

‏‎ ماڵی سالم لە دوا کۆڵانی تەسکی قیرتاو نەکراوی جەلەوە بوو، لەنێوان  ماڵی دەروێش باوەجانی سۆفی و ماڵی باوەجانی كاكەیی بوو، بەرانبەریانیش ماڵی میر عەلی شیعەی دوازدە ئیمامی بوو، ماڵی نەنکیشم هه‌ر لەو خانووە کرێچی بوون و مامۆستا موحسنی خاڵیشم هه‌ر لەوێ لە دایکبووە.

‏‎  لە منداڵییەوە سالم خاوەن کەسایەتی خۆی بووە، بە متمانە بە خۆبوون نەیهێشتووە بێ هیوا و دەستەپاچە بێت، سه‌ره‌ڕای باری ناهه‌مواری، بەشداریی لە زۆربەی چالاکی و یارییەکانی گه‌ڕه‌ک لە هه‌ڵماتێن و مەلەوانی و زۆرانبازی و پاسکیلسواری و٠٠٠٠هتد کردووە.
جارێكیان برادەرەكانی دەیبەن بۆ دزینی  پرتەقاڵ لە باخی قەسركە، بە هەموویان گیرفانەكانی چاكەتەكەی سالم پڕ دەكەن لە پرتەقاڵ و خۆیان هیچ هەڵناگرن، لە گەڕانەوەیان لە كوێچەباخ، باخەوانەكە دەیانبینێ سەیری گیرفانەكانی چاكەتەكەی سالم دەكات پڕە لە پرتەقال، دوای گلەیی و گازەندە و لێسەندنەوەی پرتەقاڵەكان لە سالم، باخەوانەکە دەڕوات، سالم دەستدەكات بە گیرفانەكانیدا دوو پرتەقاڵ ماوەتەوە، بانگی باخەوانەكە دەكات و دەڵێت ئەوە دوو پرتەقاڵیتریش ماوە، وەرە بیبەوە ئێمە ماڵی حەرام ناخۆین!

‏‎سالم نەخوێندەوار بوو، بەڵام مێشکێکی زیرەک و یادەوەرییەکی بەهێزی هەبوو، بەردەوام خۆی بە کارێکەوە خەریک كردووە، خۆی به ‌شتی سه‌یره‌وه‌ ده‌گرت، له‌وانه‌ ماوه‌یه‌ک دەفتەرێكی تایبەتی هه‌بوو رۆژی لەدایکبوون و مردنی خەڵکی جەلەوەی تیادا دەنووسی، له‌به‌رئه‌وه‌ی نه‌خوێنده‌وار بوو مامۆستا موحسن ماوەیەکی زۆر ئەو ئەرکەی بۆ جێبەجێ دەکرد، لە دوای مامۆستا موحسن کە خانەقی جێهێشت و پەیوەندی بە شۆڕشەوەکرد بۆ ماوەیەک من کاره‌که‌م بۆ رایی ده‌کرد، وای لێهاتبوو جاروبار خەڵکەكە بۆ دەرکردنی دەفتەر نفوس سوودیان لەو دەفتەرەی سالم وەردەگرت، به‌لای سالمه‌وه‌ گرنگ بوو کارێک بکات و خۆی پێوه‌ سه‌رقاڵ بکات.

‏‎ ئه‌و پیاوه‌ وه‌ک بڵێی لە سروشتەوە حەزی چەک و چه‌خماخسازیشی له‌ باوکیه‌وه‌ بۆ مابووه‌وە، بە نهێنی بەردەوام خەریکی پاککردنەوە و چاککردنی چەک بوو، بەتایبەتی دەمانچە بە هەموو جۆرەکانییەوە، لە دواییدا خەریکی دروستکردنی دەمانچە بوو و سه‌ره‌نجام دەمانچەیەکی سادەی قەڵەمیشی دروستکرد.

‏‎ له ‌درێژه‌ی کاره‌کانیدا ماوەیەک كارمەندی عیادەی دكتۆر سامی بوو، ئه‌م وێستگه‌یه‌ی ژیانی سالم زیاتر له‌ فیلم ده‌چێت تا به‌سه‌رهاتی راسته‌قینه‌، بەهۆی خەسڵەتە جوان و چاکەکانی لە پاکی و رەوشت بەرزی و دڵسۆزی، ئه‌و دكتۆرە‌ وەکو ھاوڕێ و کەسی خۆی تەماشای دەكرد.

‏‎لەو ماوەیەدا کە سالم  بەردەستی دکتۆر دەکات، به‌وردی سەرنجی ده‌دات و گوێ لە قسەی نەخۆش و راسپاردەی دکتۆر بۆ نەخۆشه‌کان دەگرێ و ناوی دەرمانەكان لەبەردەكات، دوای ماوەیەك کاتێ نه‌خۆشه‌کان سەردانی دکتۆر سامی دەکه‌ن لە ژووری چاوەڕوانی، سالم خۆی لێیان ده‌کات به‌ دکتۆر و لە بری دکتۆر پرسیاریان لێ ده‌کات و ته‌نانه‌ت چارەسەریان بۆ دیاری دەكات و پێیاندەڵێت بڕۆن ئەم دەرمانە بکڕن و به‌م شێوه‌یه‌ بەکاری بهێنن، پێشیان ده‌ڵێت: بۆ دەچن بۆ لای دکتۆر، ئه‌ویش هەمان دەرمانتان بۆ دەنووسێ و پارەتان لێوەردەگرێ، سه‌ره‌نجام وای لێدێت دکتۆر سامی هەست بەکەمی نەخۆش و كزبوونی ئیشی عیاده‌که‌ی دەکات، رۆژێک پرسیار لە سالم دەکات و دەڵێت "ئەوە چییە ئەم ماوەیە نەخۆشمان کەمبووەتەوە؟ ئەویش دەڵێت خۆم به‌خۆڕایی بەڕێیان دەکەم و پێویست ناکات بێنه‌ لای جەنابتان، دکتۆر سامیش دەڵێت خۆش پرسگ، خۆش دکتۆر، بۆ تۆ نایەی لە شوێنەكەی من دانیشیت و من لێرەبم؟ لەدواییدا ئامۆژگاری دەکات و مەترسی کارەکەی بۆ شیدەکاتەوە کە چەند نادروست و مەترسیدارە و بە هیچ شێوەیه‌ک نابێت دووبارەی بکاتەوە، هەروەها پێی دەڵیت "ئەگەر وا بڕوات ئەکەونه‌ سەر ساجی عەلی و چۆن کرێی عیادەکە و مەعاشی تۆ و خەرجی ماڵ و منداڵ دابین بكەین؟
‏‎ دوای چەند ساڵێک دکتۆر سامی له‌ خانه‌قین نامێنێت و دەگوازرێتەوە بۆ  دیاله‌ و سالم دەچێتە لای دکتۆر عه‌بدولباری لەویش فێری دەرزی لێدان دەبێت، دوای ماوەیەک ئەمیش دەڕوات، سه‌ره‌نجام سالم دەبێتە دکتۆری گەڕەکی جەلەوە و خۆی ده‌رمان و كەرەستەكانی تری چاره‌سه‌ری نەخۆش  لە ده‌رمانخانه‌کانی به‌غدا ده‌کڕێ و بە کەمێک پارەی زیادەوە بۆ نەخۆشه‌کانی ده‌نووسین، خه‌ڵکەکە بێجگە لە عیلاج  و دەرمان بۆ دەرزی  لێدانیش هەر ده‌چوونه‌ لای ئەو، دەیانوت دکتۆر سالم زۆر دەستی سوکە و ژنانیش دەیانوت کاک سالم مه‌حرەمە. 
‏‎ دکتۆر عدنان مەهدی، ئێستاش دکتۆرێکی بەناوبانگی خانەقینە و خەڵکی جەلەوەیه‌، سالم وایلێهات دەیوت "عدنان لە کۆلیژ و کتێب و به‌ خوێندن بڕوانامەی پزیشکی وەرگرتوه‌، به‌ڵام من به‌ عه‌مه‌لی لای دکتۆر سامی و د.عه‌بدولباری فێربوومە، دکتۆر عه‌دنانیش قسەی نەدەكرد و دڵی نەدەشکان و دڵنەوایی دەکرد.

‏‎لە درێژه‌ی سه‌رکێشییه‌کانیدا ساڵی (1972) سالم و مامۆستا حەسەن محەمەد ساڵح، برای كاك ئیسماعیل خەیات هونەرمەندی بەناوبانگ،  که ‌ئەمانیش ماڵیان لە جەلەوە بوو، بە دوو قۆڵی بە پاسیکلسواری  لە جەلەوەوە بۆ سلێمانی و هەولێر رۆیشتن و زیاتر لە دوو حەفتەیان پێچوو، نازانم تاکوێ رۆیشتن، به‌ڵام  دوای ئەم سەفەرە سالم بە ته‌واوی به‌ هیلاک چوو و چاوەکەی تریشی لەدەستدا، به‌ڵام هێنده‌ به‌ ئیراده ‌و سه‌رکێش بوو ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ کوێربوونیش ده‌جه‌نگا و دانی به‌وه‌دا نه‌ده‌نا که‌ کوێر بووه‌، به‌هۆی ئەوەی شارەزای کۆڵان و رێگەكانی جەلەوە بوو و شوێنی ماڵەكانی دەزانی و دەنگەكانی دەناسییەوە خۆی وا پیشان دەدا کوێر نییه ‌و وەكو جاران  دەبینێت و هیچ کێشه‌ی نییه‌.

‏‎ دوای کوێربوونه‌که‌ی زۆربەی عەسران لە ماڵی خۆیانەوە بەبێ گۆچان و یارمەتی كەس، وردە وردە بۆ لای دوكانی سلێمان دەهات و بەدەم رێگاوە و به‌ده‌ستێکی قرتاوی نیو مەچەكیەوە رادێوكەی پێبوو، بە دەستەكەی تریشی خەریكی مەوج و مەحەتە گۆڕین بوو، تا كەس هەست بەوه‌ نه‌کات که‌ نابینایه.

‏‎ ئه‌وکات لە جەلەوە بزووتنەوەی سیاسی زرمەی دەهات و هەمە جۆر بوو، پارتی و جه‌لالی و شیوعی بە هەردوو باڵەکەیەوە، لیژنەی مەرکەزی و قیادەی مەرکەزی، لەدواییدا کۆمەڵە و یەکێتیش په‌یدابوون، هەندێ کەسی زۆر کەمیش بوون بە بەعسی، بەڵام بێ زیان بوون، ده‌توانم بڵێم پێش ئه‌وه‌ی خڕی ناوزه‌نگ دۆڵی ئه‌حزاب بێت، جه‌له‌وه‌ گەڕەکی ئەحزاب بوو!

‏‎لە کۆتایی ساڵی(1963) سەرکردەیەکی باڵای شۆڕش به‌ نهێنی لە بەمۆ و سەرتەك، سەردانی شاری خانەقینی كرد بۆ سەرپەرشتی کاری رێکخستن، چەند شەوێک لە ماڵی خاڵم سه‌عدوڵڵا مایەوە، ئەندامانی پارتی سەردانیان دەكرد، ئەوکات من منداڵ بووم هەستم دەکرد خەڵکی ناسراو و نەناسراو  هاتوچۆی ماڵی خاڵم دەکه‌ن، پرسیارم دەکرد، بەڵام وه‌ڵامی راست و دروستم دەستنەدەكەوت، لەدواییدا بۆمان دەرکەوت ئەو میوانە کاک حیلمی عەلی شەریف بوو .

 دوای جیابوونەوەی ساڵی (1964) ئەندامانی پارتی بوون بە دوو بەشەوە، سالم وەکو پارتی مایەوە، زۆرجار لەگەڵ برادەرانی خەتی مەکتەبی سیاسی لە جەلەوە ‏‎ لە مشتومڕدا بوو، بەڵام مام جه‌لالی خۆشدەویست و دەیوت "ئەگەر بە كفری نەزانن مه‌لا مستەفا وەکو عومەری کوڕی خەتاب وایە و مام جه‌لالیش وەکو ئیمامی عەلی، ئەوان خۆیان تەرخان کردبوو بۆ خزمەتی ئیسلام، ئەمانیش خۆیان تەرخان کردووە بۆ کورد و کوردایەتی، نابێت کورد دژی کورد بێت".

 سەرەڕای جیاوازیی سیاسی و فیکری بەیاننامەی 11ی ئاداری ساڵی 1970 رۆژێکی پیرۆز بوو بۆ کورد، به‌ڵام بۆ سالم له‌وه‌ زیاتر رۆژی خۆدەرخستن و پیشاندانی دەمانچەکانی بوو، لە شەوی خوێندنەوەی بەیانەکە لە سەربانی خۆیان تادرەنگانێ بە دەمانچەکه‌ی تەقەی خۆشی دەکرد.

‏‎لەو سەردەمەدا لە خانەقین شایی و هەڵپەڕکێ بێ مۆڵەتی قایمقام قەدەغە بوو، سالم بە چەند بیانوویەکەوە مۆڵەتی وەردەگرت و شایی و زەماوەند و هەڵپەڕکێی به‌ ده‌هۆڵ و زوڕنا سازدەکرد. 

‏‎ئه‌م رۆحه‌ کوردانه‌یه‌ی سالم هه‌ر به‌رده‌وام و پڕجۆش خرۆش بوو، دوای راپەڕین په‌یوەندییمان بەردەوام بوو، لەکاتی رووخاندی رژێمی بەعس و رزگارکردنی خانەقینیش رۆڵی جوامێرانەی خۆی نواند. 

‏‎لە ساڵی (2005) سالم هاوسه‌رگیری له‌گه‌ڵ ژنێكی قەیرە ده‌کات، بەڵام سەد حەیف و مەخابن دوای ماوەیەكی كەم تووشی نەخۆشی خوێن دەبێت و لە زستانی ساڵی (2006) کۆتایی بە ژیانی دێت و بەرەو مەنزڵگەی ئەبەدی ئۆغر دەکات و ماڵئاوایی لە ئەڵوەن و باخەکان و لە جەلەوە دەکات، خانه‌قین و جه‌له‌وه‌ش رۆڵه‌یه‌کی بەئەمەك و خۆنەویست و  خزمەتگوزار وخۆشەویست و سه‌رکێشی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن.
چیرۆکی ژیانی سالم بۆ من له‌و رووه‌وه‌ گرنگ بوو که‌ ئه‌و پیاوه‌ له‌ سه‌ره‌تای ته‌مه‌نی تاکۆتایی ژیانی جه‌نگ و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ بوو له‌گه‌ڵ رووداو و کاره‌ساتی قورس و ناخۆش، به‌ڵام ‌شانبه‌شانی دڵڕه‌قی ژیان و چاره‌نووس، ئه‌و پیاوه‌ ته‌سلیم نه‌بوو، نه‌یهێشت به‌ده‌سته‌پاچه‌یی بژێت، بۆیه‌ ده‌ڵێم گه‌ر ئه‌و پیاوه‌ قه‌ده‌ری ژیانی له‌ جه‌له‌وه‌ نه‌بووایه‌، بڵێی داهێنه‌ر و بلیمه‌تێکی به‌ناوبانگ ده‌ر‌چووبایه‌؟