شاهۆ عەبدوڵڵا

شاهۆ عەبدوڵڵا

هەرێمی كوردستان و رێككەوتننامەی 25 ساڵەی ئێران و چین

وتەیەكی چینی هەیە دەڵێت (بۆ ئەوەی دەوڵەمەند بیت، رێگە دروستبكە)، بەریتانییەكان كە دێنە عیراق بۆ رێكخستن و بەهێزكردنی پایەكانی دەوڵەت، هەوڵی دروستكردنی رێگە دەدەن، رەزا شا كە دەسەڵات دەگرێتە دەست، هەوڵی دروستكردنی هێڵی ئاسنی سەرتاسەری دەدات، توركیا بۆ ئەوەی ناوچەكانی باشووری رۆژهەڵات ببەستێتەوە بە ناوەند و دووریان بخاتەوە لە مەسەلەی نەتەوەیی، رێگە دروستدەكات، روسەكان لە پێش ساڵانی (1900) بۆ دەستگەیشتن بە ئاوە گەرمەكانی كەنداو، پرۆژەی دروستكردنی هێڵی ئاسنی (مۆسكۆ- تاران- كرماشان- خانەقین- بەسرە) دروستدەكەن. ئەڵمانەكان بۆ ئەوەی دەستیان بگات بە كەنداو، پرۆژەی هێڵی ئاسنی (بەرلین- ئەنقەرە- موسڵ- بەسرە) دادەڕێژن، بۆ كەمكردنەی مەودا و خەرجی كەشتییە بارهەڵگر و جەنگییەكان، نۆكەندی سوێس دروستدەكرێت.

رێگە چ لە مێژوو و چ لەئێستادا، رۆڵی ئێجگار گرنگی بینیوە لە پەیوەندیی نێوان گەلان و وڵاتان، لە رووی ئابووری، كولتووری و سیاسییەوە، لەئێستادا هەموو وڵاتان دەیانەوێت بەهۆی ئەو رێگەیانەوە دەستی بە دنیای دەوروبەر و دەرەوە رابگات، ئەگەر وڵاتێك دەرچەی دەریایی نەبێت، هەوڵدەدات لە رێگەی وشكانییەوە، شا رێگەكان دروستبكات و پەیوەندییە ئابوورییەكانی پێشبخات، بۆ ئەوەی خۆی لە گۆشەگیری دەرباز بكات و ببێت بە بەشێك لە جوڵەی ئابووری و بازرگانی، لە هەمان كاتدا رۆڵی سیاسیشی كاریگەرتر بكات.

چین لە تەنیشت ئەوەی لەسەر دەریا و پێگەی جوگرافییەكەی كراوەیە بە دنیای دەرەوە، بەڵام دەیەوێت لە رێگەی پرۆژەی دروستكردنی رێگەوە دەستیبگات بە ئاسیای ناوەڕاست و ئەوروپا، بۆ ئەوەش لە تەنیشت وڵاتان دەكەوێتە گرێبەستی قەبە و دوورمەدواوە. رێككەوتننامەی 25 ساڵەی ئێران و چین، یەكێك لەو گرێبەستانەی وەك جۆرێك لە ئامادەكارییە بۆ تەواوكردنی خشتێك لە خشتی ئەو پرۆژەیە، بەهۆی پێگەی جوگرافی ئێرانەوە. ئێران لە باكوور و باشوورەوە بەشێكە لەو پرۆژەیە، بەپێی ئەو نەخشانەی بڵاودەكرێنەوە رێگەی وشكانی لە باكووری رۆژهەڵاتی ئێرانەوە بەرەو باكووری رۆژئاوا و شاری ئورمییەوە درێژ دەبێتەوە و دەربازی توركیا دەبێت، لە باشووریشەوە بەندەری چابەهار فراوان دەكرێت.

چابەهار دەكەوێنە باشووری رۆژئاوای بلوجستان، باكووری دەریای عەمان و هند، چین و ئێران بەپێی رێکكەوتن، بەندەری چابەهار و بەندەر عەباس بەیەكەوە ببەستنەوە، لەپاش ئەوە لە رێگەی دروستكردنی رێگە و هێڵی ئاسانییەوە بیبەستنەوە بە توركیاوە، بەپێی یٔەو نەخشەیە بێت رەنگە ئەو رێگەیە بە خاكی كوردستاندا تێپەڕێت بەرەو توركیا، یٔەگەر حكومەتی هەرێم و دەسەڵاتداران ئامادەكاری بۆ بكەن و بیر لە گرنگی ئەو رێگەیە بكەنەوە، ئەوە پێگەی هەرێمی كوردستان لە رووی ئابووری و سیاسییەوە بەهێزتر دەبێت، چۆن هەم رێگەی كوردستان ئاسانتر و زۆر شاخاوی نییە لە رووی ئەمنیشەوە پارێزراوترە. هەرچەند ئەم پرۆژەیە زیاتر ئابوورییە، بەڵام چوارچێوەیەكی سیاسی گرنگی هەیە، دووریش نییە ئێران و توركیا هەموو هەوڵێك بدەن هەرێمی كوردستان نەكەوێتە چوارچێوەی ئەو پرۆژەیەوە.

پرسیاری گرنگ ئەوەیە، ئایا هەرێمی كوردستان ئەوەندە قووڵ بیردەكاتەوە بۆ ئەوەی قازانجی خۆی لەو رێگە ستراتیژ چنگ بخات؟